De sneeuwklokjes van Texel

We komen al zo'n jaar of twintig met enige regelmaat op Texel, maar blijkbaar waren we er niet eerder in de tijd dat de sneeuwklokjes massaal bloeiden. Tijdens ons recente bezoek aan het eiland las ik in het Texelkrantje dat er in het bos de Dennen veel van deze mooie bloemetjes bij elkaar groeien. Dat moest ik natuurlijk zelf gaan zien. 

Sneeuwklokjes op Texel langs het fietspad

Vorig jaar schreef ik al eens een blog over sneeuwklokjes naar aanleiding van een wandeling langs de Platsbeek (klik hier). Daarin kun je lezen welke speciale voorzieningen het plantje heeft om te kunnen bloeien in zo'n koude periode. Vandaag zal ik iets meer vertellen over hoe de sneeuwklokjes in zo grote getalen op het eiland terecht kwamen. Zoals ik ook al in mijn eerdere blog schreef, komen sneeuwklokjes niet van nature voor in Nederland. Alle bolletjes zijn ooit door mensen hier geïntroduceerd. Meestal was dat bedoeld om tuinen van landgoederen of kloosters te verfraaien. Op Texel werden de bolletjes echter commercieel geteeld. In Frankrijk groeiden de sneeuwklokjes in overvloed in de bossen langs de Loire. Omdat ze daar zowat als onkruid werden beschouwd, mocht iedereen de bolletjes uitgraven. Texelaars vertrokken in de jaren 50-60 van de vorige eeuw met busjes richting Frankrijk en kwamen beladen met sneeuwklokjes terug. Sneeuwklokjes bloeien graag in het bos. De Dennen, een bos dat in het begin van de vorige eeuw was aangeplant op Texel voor de houtproductie, was een ideale groeiplaats. Omdat er voorlopig nog geen hout geoogst kon worden, wilde Staatsbosbeheer wel enkele percelen in het bos verpachten voor de bollenteelt. Dat was overigens al eens eerder geprobeerd, maar die eerste poging was niet zo succesvol. Een stuk elzenbos bij de Ploegelanden van 0,7 hectare werd per 1 september 1932 voor 55 gulden per jaar verpacht aan mevrouw Schilpzand-Nieuwenhuis. 

Sneeuwklokjes

De teelt of verkoop ging blijkbaar niet goed want op 6 maart 1936 werden de sneeuwklokjes publiek geveild vanwege achterstallige pacht. De teelt die vanaf de jaren 50 op gang kwam bloeide tot 1980. Toen bepaalde Staatsbosbeheer dat De Dennen natuurlijker beheerd zouden worden. Niet de houtproductie maar de natuurwaarden van het bos stonden vanaf dat moment voorop. De sneeuwklokjesteelt paste daar niet meer bij, mede omdat daarvoor de bodem bemest moest worden. De kwekers kregen nog een paar jaar de tijd om zo veel mogelijk bollen te oogsten. Blijkbaar is niet alles geoogst want door de resterende bolletjes, die zich hebben vermeerderd kun je aan het eind van de winter nog steeds genieten van een wit tapijt tussen de bomen. Er is trouwens nog steeds een sneeuwklokjesbollenteler op het eiland, in de buurt van Den Hoorn, die vele verschillende variëteiten kweekt. Maar niet meer in de bossen dus. Ik filmde de sneeuwklokjes op een zonnig moment. De dag ervoor had het flink geregend, dus er hing een lichte waas van nevel in het bos. Vogelzang klonk rond om ons, vooral de roodborstjes lieten zich horen en zien (plus 'n groenling). Het was met recht een sprookjesachtige sfeer daar. 

Bekijk de Texelse sneeuwklokjes door hier te klikken.

 

Sneeuwklokjes langs de Platsbeek

Sneeuwklokjes zijn de eerste bloeiende lentebodes en dit jaar bloeiden ze inderdaad in de sneeuw. In de krokusvakantie wandelden we langs de Platsbeek bij Nuth en Terstraten in Limburg. De sneeuw was inmiddels gesmolten en de temperatuur was opgelopen tot 21 graden, maar de klokjes bungelden nog fier in de wind terwijl er verder nog weinig groen te bespeuren was. 

Sneeuwklokjes langs de Platsbeek, Nuth (L)

Sneeuwklokjes worden gerekend tot de stinzenplanten: bolgewassen die uit warmere streken naar ons land zijn gehaald en daar aangeplant werden bij buitenhuizen. Inmiddels zijn ze volop verwilderd en worden ze meer en meer in tuinen geplant, maar eind 19e eeuw waren ze nog tamelijk zeldzaam. In 1896 beschreef Eli Heimans het sneeuwklokje in het tijdschrift De Levende Natuur. Samen met Jac. P. Thijsse heeft hij heel wat planten en dieren beschreven op een manier die ik nog steeds ongeëvenaard vindt. Als iemand je leert 'kijken' in de natuur dan is het dit duo wel. Al lezend in het betreffende artikel kwam ik dingen aan de weet die mij nooit eerder waren opgevallen aan sneeuwklokjes, hoewel er toch een aantal pollen van in mijn tuin staan. Eli Heimans kocht destijds de bolletjes trouwens voor 1 cent per stuk - kom daar tegenwoordig nog maar eens om - maar uit het feit dat hij er 'maar' 10 kocht leid ik af dat het relatief veel geld was. Een van de zaken die hij beschreef en waar ik nooit op gelet heb, is dat tijdens de vorst de bladeren slap gaan hangen (dat heb ik in mijn blog van 6 maart uitgebreid beschreven), maar dat het bloemetje overeind blijft. Na de vorst leven de bladeren echter weer op maar kwijnt het bloemetje sneller weg. Dit is een overlevingsstrategie van de plant: uit de bladeren haalt de bol voedsel voor volgend jaar, dus het bloemetje kan hij makkelijker missen dan de bladeren. Maar als alle bloemen jaar na jaar zouden verdrogen maakt de plant geen zaad en dat is voor de lange termijn weer een probleem. Dus uiteindelijk is het sneeuwklokje niet zo blij met sneeuw als de naam doet vermoeden. Iets anders dat ik nooit heb geweten is dat de nectar verborgen ligt in de groene streepjes aan de binnenkant van het kelkje. Op zoek naar dat zoete spul botsen hommels en vroege bijen tegen het stuifmeel aan en zorgen dat dat van plant naar plant verspreid wordt. 

De nectar van het sneeuwklokje is verborgen in de groene streepjes van de kelk

De uitstekende 'speld' die je op de foto ziet is de stempel, waar het stuifmeel op terecht moet komen om de bloem te bevruchten en zaad te laten rijpen. In april/mei vormt dat een rode bes. Daarin vind je zaden met een vlezige witte stip erop; zoals je bij droge bonen ook kunt zien. Dat is de plek waar het zaadje vastzat in de bes. Mieren zijn verzot op dat witte uitstulpinkje en slepen het zaad om die reden mee naar hun nest. Zo kun je op een andere plek in je tuin nieuwe sneeuwklokjes krijgen. Ze bloeien pas in het tweede jaar, dus geef de moed niet op als er eerst alleen wat groene sprietjes verschijnen.

Omdat het sneeuwklokje zo vroeg in het jaar bloeit - vaak tijdens een koude periode - is er het risico dat de plant niet door insecten kan worden bestoven. In dat geval doet doen de klokjes aan zelfbestuiving: omdat de bloem hangt, kan het stuifmeel op de stempel vallen. Tenslotte leerde Eli mij ook nog waarom de buitenste drie bladeren wit zijn en niet groen, zoals bij de meeste planten. Omdat de klokjes hangen zou de plant met groene schutbladeren niet goed zichtbaar zijn voor de bestuivers. Dus daarom beschermen helder witte buitenste bladeren het belangrijkste deel van de plant. Die zo maagdelijk ogende blaadjes bevatten ook nog kalknaaldjes om vroeg in het jaar ontwaakte slakken te ontmoedigen om ervan te eten. 

Wandel met ons mee langs de beek en door Terstraten en geniet van de sneeuwklokjes in het filmpje door hier te klikken. 

Intelligente kauwtjes



Qua kleur zijn het niet de meest aaibare vogels, de donkergrijs gekleurde kauwtjes met hun priemende lichte grijs/blauwe ogen. In de stad zijn ze in grote, luidruchtige groepen aanwezig en op de voedertafel werken ze snel grote hoeveelheden voedsel naar binnen. Maar nadere bestudering van het leven van deze vogels maakt dat ik inmiddels toch wat genuanceerder naar deze beestjes kijk. In vergelijking met andere dieren houden ze er een hoog ontwikkeld sociaal leven op na, ze hebben een groot leervermogen en een eigen taal.


Met zijn tweeën in de groep
Kauwen leven in groepen met een duidelijke 'pikorde'. De hoger geplaatste kauwen nemen de leiding en geven aan of er gevaar dreigt. Bij ernstige ruzies tussen lager geplaatste kauwtjes grijpen ze in, waarbij de zwakkere partij beschermd wordt. De sociale orde verandert niet snel en wordt door de groep geaccepteerd. Kauwtjes gaan een paarband aan voor het leven en zijn elkaar zeer trouw, ook bij ziekte en ouderdom. Ze leven in paren binnen de groep en beschermen elkaar. Het lijkt alsof ze eeuwig verliefd zijn, want elk jaar baltsen ze met elkaar om hun band te bevestigen, maar ook tussentijds zijn ze niet van elkaar weg te slaan en wordt er regelmatig aan de halsveren gekrauwd. Wanneer een vrouwtje een duo gaat vormen met een hoger geplaatst mannetje, neemt zij ook deze hogere rang aan. Bij het overlijden van haar partner, zal ze niet 'beneden haar stand trouwen' maar een mannetje met een gelijke of hogere rang zoeken.


Leren van ouderen

Jonge dieren hebben naast hun instinct het vermogen om te leren van ervaren kauwtjes. Als er een dier of mens verschijnt, zal het oudere mannetje binnen de groep inschatten of er sprake is van gevaar. De jonkies letten op de reactie van het oudere mannetje en prenten zich in: bij dit dier loop ik gevaar, of: ik kan rustig doorgaan waar ik mee bezig ben want dit is geen bedreiging. Neem daarom nooit een gevonden jonge kauw in huis, want deze mist dan een belangrijk deel van deze scholing. Omdat ze niet leren welke andere dieren een gevaar vormen, worden ze later sneller slachtoffer.

Kauwen broeden in holen, zoals boomholten en konijnenholen. In de stad gebruiken ze kerktorens, luchtkokers en schoorstenen. Maar de vogels zijn ongelooflijk flexibel, dus zijn er ook nesten gevonden in molens, klimop, ruïnes, onder bruggen, in eendenkorven, de Limburgse mergelgrotten en ook in nestkasten. Op Texel waren we eens op pad met de boswachter die tot onze verbazing zo'n klein kauwtje opdiepte uit een konijnenhol. Dat is natuurlijk alleen aan de boswachter voorbehouden ("don't try this at home :)"). Zo'n hol wordt van binnen gestoffeerd met lekker zachte materialen. Per jaar is er maar één legsel.


Praten met elkaar of tegen de vijand
Net als spreeuwen kunnen de kauwtjes heel goed geluiden imiteren, waarbij ze zelfs menselijke woorden kunnen nadoen. Ze verjagen meeuwen door het geluid van een vijand (bijv. een roofvogel) na te doen. Of laten het alarm van een roofvogel horen als er iets lekkers te eten valt, waardoor een vogel het eten voor zichzelf heeft. Volgens onderzoekers hebben de kauwen 41 basisgeluiden. Een geluid dat klinkt als 'kjouw, kjouw' heb je waarschijnlijk (onbewust) wel eens gehoord als een groep kauwtjes zich opmaakte voor vertrek: het betekent: wij vliegen weg/terug.


In onderstaand filmpje zie je een aantal kauwtjes in de boerderijtuinen van Koudekerk a/d Rijn, die in deze tijd een ware sneeuwklokjesboulevard vormen.


E-mailabonnees kunnen hier klikken om naar het filmpje te gaan. Ook lezers van dit blog die graag het filmpje in HD willen bekijken kunnen deze link gebruiken om rechtstreeks naar YouTube te gaan. Stel via het wieltje in op 1080HD.

Lentekleuren - de eerste bloemen, bladeren, nesten en lammetjes

Gisteren, op 1 maart, is de meteorologische lente begonnen, hoewel dat misschien nog niet zo aanvoelt met al die wind en regen. Maar de natuur bokst zich daar gewoon doorheen. De eerste bloemen bloeien: kerstrozen, winterakonieten, sneeuwklokjes, narcissen en de krokussen komen er aan. De meidoorn heeft (zoals altijd) als eerste groene blaadjes en de knoflookgeur van daslook is al weer te ruiken. Vogels zijn druk bezig met hun nesten. Geniet mee van de eerste lentekleuren en lenteactiviteiten!
Opnamen voor deze film zijn gemaakt in de hortus van Leiden, de heemtuin in Leiderdorp, Koudekerk aan de Rijn en het Gouwebos bij Boskoop.

Lentesignalen

Afgelopen week lekker gestruind door de Veluwse bossen, de Veluwezoom en het rivierengebied.

De eerste lentesignalen zijn niet te missen. We hoorden veel vogelgeluiden zoals een lachende zwarte specht, de eerste vinkenslag en het grappige geluid van de boomkruiper dat je op de video hoort.