Laatste blog van 2019 - op naar 2020!

Net na zonsopgang

Ik sluit dit blogjaar af met een filmpje van de zonsopgang tijdens de laatste dag van onze vakantie in Bulgarije. Bedankt voor het lezen van de natuurnotities dit jaar! Ik wens je fijne feestdagen en een goed begin van 2020. Natuurlijk hoop ik je dan weer terug te zien op deze site.

E-mailabonnees kunnen hier klikken om het filmpje te zien.

Hooiruiters - terug in de tijd

Deze auto komt niet meer van zijn plek

De reis naar Bulgarije was in veel gevallen een reis terug in de tijd. Letterlijk, omdat ik er bijna 40 jaar geleden ook als eens was, maar ook omdat we dorpjes bezochten waar de tijd stil leek te hebben gestaan, zoals je zag in de filmpjes van de afgelopen weken. Na regen volgde een ochtend van dikke mist. We bezochten een boerderijtje bij het eerste licht van de dag en ik werd meteen verliefd op het plekje. Een beetje rommelig maar vooral nostalgisch. Ik zag er ook de hooiruiters die ik al op meer plekken in het landschap had gezien. De Bulgaren dekken die af met een geruite doek, een markant gezicht. In de jaren 50 waren hooiruiters in ons land nog vrij algemeen, maar die zijn allang vervangen door zwarte of groene plastic hooibalen die de oogstmachines tegenwoordig uithoesten. Dat is efficiënter.

Een hooiruiter in Bulgarije

Toch zou de natuur erbij gebaat zijn als er wat van die hooiruiters terugkeerden in het landschap. Het zijn namelijk prima schuilplaatsen voor kleine dieren zoals muizen en insecten. En daar komen dan weer uilen en andere dieren op af. Het principe van zo'n hooiruiter is dat het gras goed droogt door een open constructie waar zon en wind vrij spel hebben. Drie tot vier palen worden tegen elkaar gezet, met 'dwarsliggers' op ongeveer een halve meter boven de grond. Daarop wordt het gras gelegd en in lagen opgestapeld. Dat wordt optassen of ruiteren genoemd. Hoe dit gedaan werd, kun je bekijken in dit filmpje uit de jaren 50. De kern van de hooiruiter blijft open voor de ventilatie. Vroeger werd ook wel 'geopperd', dan gooit de boer het hooi op een grote hoop. Dat is sneller en goedkoper, maar het hooi droogt langzamer en er is meer risico op schimmel.
Bekijk de verstilde beelden uit Bulgarije in het (zwart/wit) filmpje van deze week. E-mailabonnees kunnen hier klikken om te kijken.

Vuursalamanders in de Canyon of the Waterfalls

Vuursalamander

Een wandeling door de Bulgaarse Canyon of the Waterfalls bracht, behalve mooie landschappen, een paar verrassingen. Om te beginnen regende het behoorlijk, iets dat sinds juni van dit jaar niet meer gebeurd was in het land. Dat was waarschijnlijk ook de reden voor de tweede verrassing: vuursalamanders waren overdag massaal te voorschijn gekomen uit hun schuilplaatsen, iets dat ze alleen doen na een lange periode van droogte. Normaal hebben ze een nachtelijk leefpatroon en bij het zoeken naar eten vertrouwen ze voornamelijk op hun reukorgaan. Favoriet zijn naaktslakken, alleen al om deze reden zou ik ze graag in mijn tuin hebben :). Helaas voor mij is dat echter geen geschikte biotoop voor vuursalamanders; ze houden van koele, schaduwrijke bossen. Daar leven ze in de strooisellaag met bladeren, stukken schors, boomwortels en op andere vochtige plaatsen zoals verlaten muizenholen, onder stenen, in en onder omgevallen boomstronken, in oude waterputten en in vochtige rotsspleten. In bewoonde gebieden worden natuurstenen muren gebruikt als schuilplaats.

Verspreidingsgebied van de vuursalamander
Door Christian Fischer. -  wikimedia

In tegenstelling tot andere salamanders zul je vuursalamanders nauwelijks in of bij het water aantreffen. Alleen voor het afzetten van het nageslacht gaat het vrouwtje naar het water. Na een draagtijd van 8 maanden komen de larven uit de eitjes in het lichaam van de moeder (eierlevendbarend zoals dat heet). Gemiddeld worden zo'n 30 larven in het water afgezet. Na een kleine drie maanden in het water verliezen ze de kieuwen en brengen de rest van hun leven aan land door.

Vuursalamanders paren tussen maart en oktober met een piek in de zomer. De vuursalamander kent een balts waarbij het mannetje eerst het vrouwtje besnuffelt, onder haar kruipt en het vrouwtje optilt. Met zijn staart worden kronkelende bewegingen gemaakt die de cloaca van het vrouwtje stimuleren. Als het vrouwtje geïnteresseerd, is zet het mannetje een spermatofoor af die door het vrouwtje wordt opgenomen. Vrouwtjes kunnen spermatoforen maandenlang meedragen alvorens ze te bevruchten. Ze kunnen daarbij spermatoforen van meerdere mannetjes meedragen.
Af en toe zagen we dergelijke bewegingen bij de vuursalamanders. Ik weet niet of er dit jaar nog laat gepaard werd wegens de grote droogte of dat het alleen maar leek op paargedrag.
Een zwart/gele tekening van de huid is meestal bedoeld als waarschuwing aan andere dieren dat het betreffende beest zich met gif verdedigt. De gifklieren zijn te zien als de kleine gaatjes op de gele vlek bij het hoofd. De afscheiding is zeer giftig voor gewervelden en veroorzaakt spiersamentrekkingen en een hoge bloeddruk. Als een mens er iets van inslikt kan het hallucinaties veroorzaken. In de ogen veroorzaakt het heftige pijn.

Een bijzonderheid is dat de salamander het gif uit de huidklieren kan persen en het zo naar een belager kan spuiten. Dit heeft als voordeel dat een vijand al voor een aanval met het gif in aanraking komt en zal vluchten. Hiermee voorkomt de salamander dat een vijand pas na een beet vergiftigd wordt, en de salamander al gewond is.

In Nederland bestaat nog een hele kleine populatie vuursalamanders in Zuid-Limburg. Helaas wordt deze ernstig bedreigd door de schimmelziekte Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal). Deze schimmelziekte vreet letterlijk de huid van de salamanders weg. Na blootstelling sterven de dieren snel. De schimmel verspreidt zich door Europa en inmiddels zijn er tien uitbraken in België en Duitsland bekend. Waarschijnlijk is de schimmel afkomstig uit Azië en is deze via dierenhandel in onze streken terecht gekomen. Helaas is er nog geen remedie voor gevonden.

E-mailabonnees kunnen hier klikken om het filmpje van deze week te bekijken, met de vuursalamanders in de hoofdrol.

Op pad in en rond Kovatchevitsa

Straatje in Kovatchevitsa

In het westelijke Rhodopegebergte (Bulgarije) ligt het dorpje Kovatchevista in het stroomgebied van de Kaninarivier. Tijdens de gedwongen bekering tot de islam in de periode 1623 - 1625 en later in 1656, waren er Bulgaren die dit niet accepteerden.  Zij verlieten huis en haard en zochten naar redding en beschutting in de hogere, ontoegankelijke delen van de bergen. De overvloed aan drinkwater, de ruime weiden, het milde klimaat en de bescherming tegen Turkse invallen maakten het gunstig voor de vluchtelingen om zich te vestigen op de plek die nu Kovatchevista heet. Aanvankelijk waren er gehuchten die op gezinsbasis waren gevormd. Sommige mensen kwamen uit een naburig dorp maar anderen kwamen van ver. In de jaren 50 van de vorige eeuw vertrokken juist weer veel inwoners uit het dorp. De massale migratie naar Velingrad, Batak, Pazardjik en andere regio's van het land leidde tot de verwoesting van vele prachtige huizen in het dorp die langzaam begonnen af ​​te brokkelen.
De redding van het dorp kwam door de 'ontdekking' door Bulgaarse filmmakers. Er is geen ander dorp in het land waar zoveel films zijn gemaakt - meer dan 20. Mijn film van het dorp is misschien de 21ste :).

Traditionele Bulgaarse schoenen

In 1977 werd Kovatchevitsa aangemerkt als een historisch en architectuur reservaat. Dat feit, samen met de populariteit van het dorp nadat de films waren gemaakt, bracht nieuwe mensen naar het dorp die enkele verwoeste huizen kochten en restaureerden. Zo was het dorp gered voor de ondergang.
Toevallig ontmoetten wij één van de mensen die twintig jaar geleden een huis hadden gekocht en dat volledig hadden opgeknapt. We werden uitgenodigd om een kijkje te komen nemen. Op de eerste verdieping waren prachtige kamers ingericht in traditionele Bulgaarse stijl. Een hele verzameling kunstig geborduurde damesschoenen maakte dat één van de kamers wel een museum leek. Ernaast lag een vervallen huis, waaraan hard gewerkt werd om het op te knappen, maar het verval was daar nog zichtbaar. Volgend jaar ziet het er waarschijnlijk heel anders uit.
Dwaal mee door de pittoreske straatje van het dorp in de film van deze week. E-mailabonnees kunnen hier klikken om de film te bekijken.

De zandpiramides van Melnik - Bulgarije

Zandsteenformaties bij Melnik - Bulgarije

In een zuidelijk puntje van Bulgarije, aan de rand van het Pirin gebergte, hebben water en wind prachtige zandpiramides gevormd. Sommige daarvan zijn wel 100 meter hoog. Op een ondergrond van graniet werd 11-7 miljoen jaar geleden zandsteen gevormd, 5 tot 3 miljoen jaar geleden kwamen daar geel en rood gekleurde afzettingen bij. We stonden vroeg op om deze formaties te bekijken bij zonsopgang en hadden mooi uitzicht over de hele vallei. Vervolgens trokken we verder de Pirinbergen in om dorpjes te bekijken. Veel jongeren verlaten het platteland om hun (economische) heil te zoeken in de hoofdstad Sofia (waar 1 miljoen van de 7 miljoen inwoners van het land wonen) of vertrekken naar het buitenland.

De tijd heeft stilgestaan
Pirin gebergte - Bulgarije

De bevolking neemt al af vanaf het midden van de jaren 80. Bulgarije bevindt zich in een zogenaamde ’demografische crisis’. Het geboortecijfer is al jarenlang laag, terwijl het sterftecijfer relatief hoog is. Bulgarije en Letland zijn de enige twee landen ter wereld die in het begin van de 21ste eeuw minder inwoners tellen dan in 1950. Waar de Bulgaarse vrouwen in 1905 nog gemiddeld 5,8 kinderen kregen was dat in 2018 nog maar 1,6 kinderen. Veel dorpjes zijn helemaal of gedeeltelijk verlaten en de huisjes vervallen langzaam. In andere dorpjes lijkt de tijd te hebben stilgestaan.
Bekijk onze ervaringen in de Pirin bergen in het filmpje van deze week (e-mailabonnees, klik hier).

Terug naar Bulgarije

Rila klooster - Bulgarije 1981

In 1981 bezocht ik Bulgarije voor het eerst, toen nog goed verstopt achter het IJzeren Gordijn. We reisden een week rond door het land, stevig in de gaten gehouden door onze gids George, van wie ik me vooral herinner dat hij de hele week hetzelfde rode overhemd droeg. Na afloop van de rondreis verbleven we een week aan de kust. Daar was sprake van een innovatief restaurantsysteem volgens de gids. We kregen maaltijdbonnen, waarmee we 'in elk restaurant van het stadje konden eten'. Het aantal restaurants hield echter niet over, dus de keuzevrijheid was beperkt. Eenmaal in het restaurant kreeg je een vuistdikke menukaart voorgeschoteld. De eerste avond keken we verlekkerd naar alle mogelijke maaltijden, maar al gauw bleek dat er slechts één of twee gerechten voorradig waren. De keren erna vroegen we maar meteen wat de pot schaftte om zo de vrij trage bediening snel aan het werk te zetten. Tijdens de rondreis bezochten we het Rilaklooster. Het Rilaklooster is een symbool voor de Slavische cultuur na een lange periode van bezetting en onderdrukking door de Turken en hierdoor een nationaal bedevaartsoord voor de Bulgaren. Het is het religieuze centrum van de Bulgaarse orthodoxe kerk.

Rila klooster - Bulgarije 1981

De foto's bij dit blog zijn in 1981 gemaakt tijdens het bezoek aan dit klooster. Kort geleden heb ik opnieuw door Bulgarije gereisd, nu met de focus op natuur. Vanuit de hoofdstad Sofia reden we zuidwaarts naar het Rila en Pirin gebergte. Onderweg stopten we bij het Rilaklooster. Er was weinig veranderd aan het klooster zelf, de kenmerkende zwart/wit elementen sprongen nog steeds in het oog (het klooster wordt ook wel het zebraklooster genoemd). Het grootste verschil zul je opmerken als je het filmpje van deze week bekijkt. Dat zit 'm niet in het onderwerp, maar in de kwaliteit van de foto/filmapparatuur. Wat scherpte en kleurweergave betreft zijn we er in bijna 40 jaar enorm op vooruit gegaan. Op de flanken van het Rilagebergte straalden de bomen door de gouden herfstkleuren en vormden zo een prachtig decor voor het klooster. Het korte filmpje van deze week is een voorproefje. De komende weken laat ik je meegenieten van de natuur en rustieke dorpjes op diverse locaties in het Pirin en Rhodopegebergte.

E-mailabonnees, klik hier om het filmpje van deze week te bekijken.