Jaaa, de grutto's zijn er weer

Grutto, onze nationale vogel

De aankomst van de grutto's in ons land is mijn lentemijlpaal. Hoewel de grutto is verkozen tot onze nationale vogel brengt-ie het grootste deel van het jaar niet in Nederland door. Grutto's trekken twee keer per jaar van en naar Senegal. Een deel van de grutto's die deze tocht ondernemen kunnen we volgen omdat ze gezenderd zijn. Dat kun je zelf bekijken op de site van globalflywaynetwork.org. In een blog van Tineke Hoekstra op de site van 'Beleef de lente', las ik een aantal interessante weetjes over de ongelooflijke vliegreis die deze ranke vogels maken. Zo vloog grutto Ernie tussen Senegal en de Canarische eilanden op een hoogte tussen maar liefst 3500 en 4600 meter. De Duitse grutto Ellerburch was pijlsnel: op 17 februari vertrok hij om 13.30 uit de delta van de Senegal rivier om exact 48 uur later te landen bij de rijstvelden van Sevilla in Spanje. Een tocht van ca. 2900 km met een gemiddelde snelheid van 60 km per uur!

Hoewel 80% van alle grutto's wereldwijd in Nederland broeden, zijn er ook vogels die hun eieren leggen in Rusland en Mongolië. Die grutto's overwinteren in Bangladesh en vliegen zo maar de Himalaya over, met toppen van meer dan 7000 meter. 

Een van de locaties in onze buurt waar de grutto's na hun lange tocht neerstrijken is de Voorofsche polder, een veenweidegebiedje van 31 hectare dat ligt ingeklemd tussen de wegen en bebouwing van Boskoop en Waddinxveen. Ondanks die drukte vinden de grutto's dit een prima plekje om op te vetten. Na de trek verblijven de grutto's in groepen op zo'n plasdraslandje om te rusten en flink te bunkeren. 

Even bijkomen van de lange reis

Steltlopers foerageren allemaal in en op vochtige gronden en in ondiep water. Omdat de 65 verschillende soorten zich van elkaar onderscheiden in snavel- en pootlengte, eet elke soort andere prooien of dezelfde prooien, die zich op verschillende dieptes bevinden. Zelfs binnen een soort komt dat voor. Zo heeft de gruttovrouw een 2 cm langere snavel dan het mannetje en kan zij dus wormen en andere prooien op een grotere diepte pakken. Grutto's hebben een flexibele gevoelige snavelpunt, waarmee ze tijdens het prikken in zachte bodems, trillingen van wormen kunnen voelen. Maar omgekeerd is dat ook zo. Wormen voelen met hun trilharen wanneer er veel naar ze geprikt wordt en trekken zich dan terug naar diepere lagen. Vrouwtjes kunnen deze 'race' dus beter winnen dan mannetjes!

Na maanden apart te hebben geleefd in Afrika en Zuid-Europa, zoeken stelletjes elkaar weer op, ze blijven hun hele leven bij elkaar. Broeden doen ze meestal nog geen 50 meter van de plek waar ze vorig jaar hebben gebroed, ze zijn dus heel plaatstrouw. De partners ontmoeten elkaar op de nestplaats. Ze herkennen elkaar aan hun geluid. Vanuit de plasdrasgebieden waar ze aankwamen maken ze steeds vaker uitstapjes naar hun broedlocatie. Vanaf het eind van de maand wordt er gepaard en komen de eieren te liggen in een kuiltje in het gras. Het mannetje heeft verschillende nestkommetjes gemaakt en laat de keuze voor het definitieve nest aan zijn vrouw. Als vier eieren zijn gelegd, begint het broeden. Maar voorlopig is dat nog niet zo ver. 

Wil je zelf grutto's zien? De meeste kans maak je in het westen en noorden van ons land. Kijk onder andere eens op de site van Zuid-Hollands Landschap of de Gruttoverhalen uit Groningen.

Tijdens ons bezoekje aan de Voorofsche Polder heb ik een kort filmpje gemaakt met wat gruttobeelden en ook de eerste blauwe reigers die weer nestelen in het naburige Gouwebos.

Bekijk het filmpje op YouTube. 

Voedsel voor de grutto en wulp op de eerste lentedag

Grutto te midden van twee scholeksters 

Ondanks alles virusellende maakt de natuur zich op voor het grootste spektakel van het jaar: de lente. Boven de groene vlaktes van de polder hoorde ik in de vroege ochtend het gejodel van de wulp en het gruttoooo-grutto van de gelijknamige vogel. Hèt signaal dat de lente is begonnen. Ook scholeksters en futen waren al in voorjaarsstemming. Al die weidevogels moeten natuurlijk eten en daarvoor gaan ze (onder andere) op zoek naar een van de 'gewoonste' dieren: regenwormen. Wie kent ze niet? Iedereen is er wel eens eentje tegengekomen bij het wroeten in de aarde. We besteden er niet vaak aandacht aan, maar ze zijn erg belangrijk. Niet alleen omdat ze voedsel vormen voor tal van vogels, maar ook omdat ze de bodem gezond houden en dood organisch materiaal recyclen. De inwoners van de Faeröer-eilanden hebben zelfs een postzegel aan dit nietige diertje gewijd.

Postzegel van de Faeroër-eilanden
Bron: wikimedia

Regenwormen eten rottende planten, kleine dode dieren en schimmels. Voor aan hun lichaam hebben ze een soort mond waarmee ze dit spul, samen met fijne minerale deeltjes uit de grond naar binnen werken en ze verwerken dit in hun krop. Ze nemen er voedingstoffen uit op, maar het meeste wordt vermalen tot een soort pasta die ze aan het eind van hun lichaam weer uitscheiden. Feitelijk bestaat hun lichaam uit niet meer dan een mond, lange darm en het uiteinde waar de pasta hun lichaam verlaat. Uit onderzoek weten we dat die pasta enorm rijk is aan stoffen die planten gebruiken om te groeien: de uitwerpselen hebben vijf keer zoveel stikstof, zeven keer zoveel fosfaat en elf keer zoveel kalium als de grond er om heen. Een wonder dat zo'n beestje dat voor elkaar krijgt. Eén worm kan wel 4,5 kilo 'wonderpasta' per jaar produceren. In ecologisch gezonde weilanden zitten zo'n 2 tot 3 miljoen regenwormen per hectare, ze wegen samen meer dan 1000 kilo. Dat is vaak meer gewicht dan de koeien en ander vee dat de boer heeft rondlopen. Of er in de weilanden die ik gefilmd heb net zo veel wormen zitten als in bovengenoemd voorbeeld weet ik niet. Ik weet wel dat de boeren er de weidevogels een warm hart toedragen en aan agrarisch natuurbeheer doen. En de wulpen streken er in grote groepen neer om voedsel te zoeken, dus er zal vast wel iets te vinden zijn. Bekijk ze in het filmpje van deze week. E-mailabonnees kunnen hier klikken om het filmpje te zien).

Als de lente komt dan breng ik jou.....

....geen tulpen uit Amsterdam, zoals het bekende liedje luidt, maar deze keer wel een blog met allerlei echte lentesignalen. Onze nationale vogel, de grutto is teruggekeerd uit Afrika. In de wetlands zijn ze in groepen aan het opvetten, voor ze naar de weilanden gaan om te nestelen. Onze eerste twee grutto's van dit jaar zagen we in het Zaans Rietveld, Alphen aan den Rijn. Ook een elegant klutenpaartje was hier aan het fourageren. Een duo scholeksters nam er nog even zijn gemak van en een flinke groep hazen 'rammelde' door de grasakkers. Als je daar meer over wilt weten, lees dan mijn blog 'rammeltijd'. 

E-mailabonnees kunnen het filmpje bekijken door hier te klikken. Lees vooral verder onder het filmpje, want er is meer voorjaarsnieuws!

Mannelijke bloemen van de taxus

Ook bij de planten kun je zien dat er wat gebeurt: groene blaadjes komen te voorschijn en sommige bomen zijn klaar voor de voortplanting: de elzen bloeiden de afgelopen tijd overvloedig. Ook de taxus is nu bezig met het verspreiden van pollen voor de bevruchting. In tegenstelling tot de elzen merken de hooikoortslijders daar weinig van want de grote hoeveelheden stuifmeel van de taxus zijn 'weinig allergeen' zoals dat heet. Zoals bij alle windbestuivers zijn de bloemen van de taxus klein. De mannelijke bloemen vallen nog wel op door hun hoeveelheid: de goudkleurige bloemetjes zitten in de lange rijen aan de groene takken met smalle blaadjes. In het filmpje zie je dat er af en toe een 'pufje' stuifmeel de lucht in wordt gestuurd (let bij het tweede taxusshot in het filmpje op de linkerkant). Taxus is een tweehuizige soort, zoals dat heet. Aan een mannelijke plant zul je geen vrouwelijke bloempjes vinden, want die hebben een 'ander huis'. Ik ging dus op zoek naar een andere taxusboom, waar die mannelijke bloemen duidelijk afwezig waren.

Vrouwelijke kegeltjes van de taxus

De vrouwelijke kegeltjes zijn klein (een paar mm) en groen. Handig bij het zoeken is dat ze meestal aan het eind van de takken zitten. Dat is natuurlijk ook met een reden: zo hebben ze grotere kans om het stuifmeel op te vangen, dat van een andere taxus langs moet waaien. Op een gegeven moment komt er uit het rode puntje van het vrouwelijke kegeltje (zie foto) een druppeltje kleverig vocht. Daar moet stuifmeel op landen om de bevruchting te laten plaatsvinden. Het kegeltje zelf zal uiteindelijk uitgroeien tot het welbekende rode besje dat van boven open is. In die van groen naar rood gekleurde kegelschaal is het (zeer giftige) zaad te vinden, dat door vogels overigens probleemloos gegeten kan worden omdat ze het onverteerd weer uitpoepen.

Een al wat verder uitgegroeide vrouwelijke taxuskegel

Bekijk de taxus en andere lentedetails in het tweede filmpje van deze week door hier te klikken. 

Grutto's, scholeksters en zwarte ibissen

Afgelopen week zaten de grutto's nog in groepen bij elkaar op de vogelplas Starrevaart bij Leidschendam. Ook de scholeksters waren nog niet verspreid over de broedplaatsen. Er werd driftig gevochten om de beste plekjes op het schelpeneilandje en de paaltjes in het water; dat leverde vermakelijke beelden op. Op een gegeven moment kwamen er vier zwarte ibissen aanvliegen. Helemaal zwart zijn ze niet, ze hebben een roodachtige gloed op delen van hun verenkleed. Zwarte ibissen zijn vogels van Zuid-Europa, vooral Spanje en je ziet ze dus niet vaak in Nederland. In dit filmpje kun je nog even te genieten van onze nationale vogel de grutto, tijdens het broeden zullen ze voor ons minder zichtbaar zijn.

Winderig gruttoweekend - en andere lenteverschijnselen

Afgelopen zaterdag en zondag was het Welkom Grutto-weekend omdat onze nationale vogel massaal terug in Nederland werd verwacht. Na hun lange reis uit Afrika, met een tussenstop in Spanje of Portugal, komen ze in grote groepen samen om op te vetten. Zodra ze op gewicht zijn, begint de paarvorming. Daarvan was afgelopen weekend al het een en ander te zien. Wij zijn bij het Zaans Rietveld gaan kijken, dat is een klein plas/drasgebiedje in Alphen aan den Rijn. De keiharde wind blies ons (en mijn statief) zowat van de sokken, maar de grutto's trokken zich daar weinig van aan. We zagen er baltsgedrag en de eerste paringen. Mannetjes vlogen hoog op in de lucht en daalden in een snelle vlucht af naar beneden om voor de voeten van hun gewenste partner in het gras te landen. En al vleugel-klappend liepen ze achter hun 'dame' aan. Binnenkort verlaten ze de verzamelplaatsen en gaan als broedpaar naar de plek waar ze eerder gebroed hebben of zelf geboren zijn. Ze zijn ontzettend plaatstrouw en dat is mooi als ze geboren zijn in een bloemrijk weiland op het land van een boer die rekening houdt met de grutto's door zijn maaibeleid aan te passen. Helaas keren grutto's ook trouw terug naar een weiland waar eerder een broedsel verloren ging omdat er te vroeg gemaaid werd. De kans dat er dit jaar wel een nestje vogels uitvliegt is dan helaas klein.
Niet alleen de grutto's waren in paarstemming, ook de scholeksters, met hun zwart/witte verenkleed en kenmerkende oranje snavel paarden al. En de hazen 'rammelden' er op los.

In de luwte van het Bospark zagen we de bloemetjes van uitheemse bolgewasjes die ooit naar Nederland zijn gehaald door de bewoners van landgoederen. Dit noemen we ook wel stinzenplanten, naar een van de plekken waar ze eeuwen geleden geplant werden: bij stinzen (stenen huizen) in Friesland. Aanvankelijk waren het dus tuinplanten, maar veel van deze bolletjes zijn verwilderd en we kunnen ze vinden onder bomen in tuinen, parken en bossen. Ze bloeien vòòr de bomen in het blad komen om optimaal te profiteren van de vroege zonnestralen. In het filmpje zie je onder andere de ongelooflijk blauwe Oosterse sterhyacint tussen gele winterakonieten en een witte bosanemoon (deze zie je ook op de foto bij dit blog). Verder zie je nog de gele sterretjes van het speenkruid en de zonnetjes van het klein hoefblad. Dit zijn twee planten die elk jaar wedijveren om de eerste bloei, maar die niet tot de stinzenplanten worden gerekend. Ze komen van nature voor in ons land.

Als het filmpje niet te zien is in je e-mailnieuwsbrief, klik dan op de titel van dit blog om naar de blogpagina te gaan. Of gebruik de link 'filmpje' in de tekst.

Eerste grutto's zijn gearriveerd!

Het arriveren van de eerste grutto's in Nederland is elk jaar weer het signaal dat het grootste deel van de winter er op zit en dat de lente er aan komt. Een klein plas/drasgebiedje bij Boskoop, de Voorofsche Polder, is altijd een van de eerste plekken waar grutto's arriveren na hun reis vanuit Afrika, via Spanje en Portugal naar ons kleine land. Via deze site kun je zien hoe hun tocht verloopt door middel van gezenderde grutto's.
Na zo'n tocht willen ze alleen maar eten en dat is in de film wel te zien. Verder zie je duizenden vogels in de lucht en een grote groep kieviten in een spectaculaire vlucht.

De grutto's blijven gelukkig naar ons land komen, maar het afgelopen broedseizoen is niet goed verlopen. In 2016 werden maar 4.000 jongen vliegvlug, zo hebben tellingen uitgewezen. Om de gruttostand op peil te houden zijn er minsten 11.000 uitgevlogen grutto's nodig. Er zijn verschillende oorzaken voor: het leefgebied van de grutto staat al jaren onder druk. Ze houden van weilanden met voldoende bloemen die insecten aantrekken, want dat is het voedsel waar de kuikens van groeien. Onze graslanden hebben nauwelijks bloemen en dus te weinig insecten. Bovendien wordt er steeds vroeger gemaaid, op een moment dat de kuikens nog niet kunnen vliegen. de gevolgen daarvan laten zich raden. In 2016 sloeg het droge lenteweer bovendien om naar onweer en regen. Donskuikens raken dan onderkoeld omdat de veren nog te weinig waterafstotend zijn. Laten we hopen op een droog voorjaar en een goed broedseizoen voor onze nationale vogel.

Welkom Gruttoweekend

De grutto is door natuurliefhebbers gekozen tot onze nationale vogel. De ranke vogel maakt elk jaar de lange reis vanuit Afrika om te komen broeden in onze graslanden. Het broedseizoen is niet altijd even succesvol, maar de vogel blijft voorlopig nog zijn lange reis ondernemen. Door natuurbeschermers en agrariërs worden er allerlei initiatieven genomen om de vogel een goede plaats te bieden om nageslacht groot te brengen: kruidenrijk grasland dat niet te droog is en waar later gemaaid worden of waar de nesten en kuikens zorgvuldig worden omzeild bij het maaien. Dit weekend vinden er veel excursies plaats om grutto's te spotten. Klik op deze link om te kijken wat er bij jou in de buurt te doen is. Als ik dit typ is het nog ruim 12 uur voor de start van het gruttoweekend, wees er snel bij!