Zeepaddenstoel en andere aanspoelsels

Door de titel denk je wellicht dat je alwèèr in een paddenstoelenparade bent beland. Maar dat is deze keer niet zo :). De zeepaddenstoel is de naam voor een schijfkwal, maar daarover later meer.

Strand bij Noordwijk

We waren in de buurt, dus we besloten een kleine omweg te maken voor een lunch en 'n wandelingetje aan het Noordwijkse strand. De lunch had goed gesmaakt, er was geen wind en de vloed was zo'n beetje op het maximale niveau. We kuierden in het zonnetje langs de waterlijn en ik verwachtte eigenlijk niet veel te vinden. Maar dat viel mee, voor ons dan, niet per sé voor de dieren die aangespoeld waren. Allereerst vingen we bot, de vis lag in het zand en werd af en toe nog overspoeld door het water, maar leefde niet meer. Het gezegde 'bot vangen' heeft overigens niks met die vissoort te maken. Hoe dat wel wel zit kun je lezen op de site van Historiek in dit artikel. De bot komt algemeen voor langs de Nederlandse kust, vooral in de Zeeuwse en Zuid-Hollandse stromen. Bijzonder is dat de bot kan leven in zout-, brak- èn in zoet water; hij wordt in de Rijn tot in Bazel gevangen. Vòòr de uitvoering van het Deltaplan trok de vis ongestoord de rivieren op. Ook na de afsluitingen wordt de bot nog regelmatig gevangen, sinds begin jaren 1990 zelfs weer in de Maas! De vis leeft vooral van garnalen. 

Aangespoelde Bot

Iets verderop kwamen we enkele slangsterren tegen. Hierover schreef ik eerder dit blogje. Vergeleken met de exemplaren die ik toen vond, is dit een mooie gave slangster. 

Slangster

Ook bijzonder was de vondst van het lege huisje van de tepelhoren, een zeeslak die haar eitjes op een aparte manier afzet. Lees dit blogje er maar eens op na!

Huisje van de tepelhoren

Afijn, dan komen we nu bij dat paddenstoelengebeuren. Een blauwgroene bobbel rees op uit het water. In het tegenlicht was-ie eerst moeilijk te zien, maar toen we dichterbij kwamen zagen we al gauw dat dit een kwal was. De zeepaddenstoel is onze grootste kwal, maar gevaarlijk is hij niet. De netelcellen van deze soort zijn te zwak om door de menselijke huid te dringen. Hij voedt zich met plankton, die de kwal met dikke lobben aan de onderkant uit het water filtert.

Zeepaddenstoel (kwal) - bovenzijde

De zeepaddenstoelen hebben een helmvormige bovenkant, daaronder hangen acht bloemkoolvormige vangarmen (daarom wordt-ie ook wel bloemkoolkwal genoemd). Die vangarmen zagen we op de terugweg, toen het water de kwal omgekeerd op het zand had laten stranden. De kwal dankt zijn naam aan de ronde bovenkant met die vangarmen die je met een beetje fantasie als steel van de paddenstoel kunt zien. Ze worden ongeveer 25 centimeter in doorsnede en leven een jaar. In het najaar zijn ze aan het eind van hun latijn en spoelen ze vaker aan op het strand. Sommige exemplaren overleven een zachte winter en groeien door. Die bakbeesten van wel één meter doorsnede en ruim 10 kilo kun je in zeldzame gevallen in het voorjaar op het strand vinden. Ze zijn dan verbleekt en niet meer zo mooi blauw. Dat brengt mensen in verwarring waardoor deze kanjers voor een nieuwe soort worden aangezien.

Zeepaddenstoel - onderzijde

De voortplanting van kwallen is trouwens ook bijzonder: ze worden geboren uit zeer kleine poliepjes, op de bodem vastzittende 'boompjes', van slechts enkele millimeters. Direct onder de bovenaan zittende tentakelkransjes van de poliepen wordt de 'stam' steeds strakker afgesnoerd, tot ze loslaten en vrij in het water terechtkomen. Die afgesnoerde delen groeien uit tot grote kwallen. Wetenschappers weten nog niet het fijne over de exacte groeiplaats van de poliepjes en dus over de geboorteplaats van de zeepaddenstoel. Zo blijft er altijd iets te onderzoeken!

Paddenstoelenparade: plaatjes versus buisjes

Gouwebos

In mijn vorige blog schreef ik al dat ik op zoek was naar paddenstoelen in het Lindenlaantje in het Gouwebos. Dat is een plek waar je leuke soorten tegenkomt. Er staan altijd wel vliegenzwammen, maar ik zag er ook boleten zoals eekhoorntjesbrood, parelamanieten, lila satijnvezelkoppen en paarse schijnridderzwammen. Sommige van deze paddenstoelen verspreiden hun sporen via plaatjes (lamellen) onder de hoed en andere via buisjes. Ik zat weer eens in de 'waarom'-modus, dus besloot uit te zoeken wat de voor- en nadelen van elke vorm zijn. 

Al meteen aan het begin van het laantje zag ik voorbeelden van zowel plaatjes- als buisjeszwammen.

Paarse schijnridderzwam met plaatjes

(Roodsteel)fluweelboleet met buisjes

Zowel de plaatjes als de buisjes zien er prachtig uit. Ik kan echt genieten van zulke wondertjes der natuur. De oudste stamvormen van de steelpaddenstoelen hadden waarschijnlijk een heel eenvoudig, glad vruchtlichaam. Sporen werden aan de buitenkant van een gladde structuur geproduceerd. De zwammen waarbij plooien ontstonden in dat gladde vruchtlichaam konden meer sporen bevatten en waren dus succesvoller. De plooien werden dieper en veranderden in loshangende, verticale plaatjes (zoals bij vliegenzwammen) of groeiden aan elkaar vast tot een netwerk van verticale buisjes (zoals bij boleten). Onderzoek toont aan dat plaatjes minstens zes tot acht keer onafhankelijk zijn ontstaan in verschillende schimmelfamilies. Dit betekent dat verschillende groepen schimmels telkens weer op dezelfde optimale oplossing stuitten om hun sporen te verspreiden.

Plaatjes van de vliegenzwam

Buisjes van een omgestoten fluweelboleet

Sporen die in buisjes zitten, zijn goed beschermd tegen droogte, zon en harde wind. Ze verlaten de paddenstoel pas als ze volledig rijp zijn. De sporen vallen door de zwaartekracht recht naar beneden, pas als ze onder de zwam hangen worden ze door de luchtstroom meegenomen. In tegenstelling tot de sporen bij plaatjes, kunnen ze niet aan elkaar blijven plakken. 

Maar de nauwe buisjes komen in het gedrang als een paddenstoel scheef groeit, als er insecten in gaan of vuil zich daar ophoopt. Dan raken buisjes snel verstopt, waardoor de sporen niet kunnen vallen. Plaatjes zijn aan de onderkant volledig open, waardoor sporen makkelijker ontsnappen, zelfs als de paddenstoel een beetje uit het lood staat. Omdat de ruimte tussen plaatjes direct in verbinding staat met de buitenlucht en de wind, kunnen vallende sporen bovendien sneller door luchtstromen worden meegenomen zodra ze van de lamel loslaten. Zo heeft elke vorm zijn voor- en nadelen. 

Parelamaniet (plaatjes)

Eekhoorntjesbrood (buisjes)

Zoals je ziet, is de parelamaniet aangevreten door insecten. Dat zou ook best het geval kunnen zijn bij het eekhoorntjesbrood, alleen valt dat minder op. Buisjespaddenstoelen zijn over het algemeen kwetsbaarder voor maden. Vliegen en muggen zetten in de buisjes hun eitjes af. Zodra de larven uit het ei kruipen zitten ze goed verscholen in de vochtige, beschermende tunnel. Roofinsecten hebben zo het nakijken. De sponsachtige buisjeslaag is heel zacht en sappig, daar knagen die maden zich makkelijker doorheen dan de taaiere lamellen. In de buisjes zitten bovendien megaveel sporen, die heel eiwitrijk zijn. Kortom dit is een sterrenhotel en een sterrenrestaurant in één voor de insecten. Veel boleten laten zich dit niet zo maar aanleunen. Bij beschadiging van het weefsel vindt een oxidatie-reactie plaats. Het weefsel verkleurt en wordt giftig of minder lekker voor de insecten. Zo'n verkleuring kun je zien op de foto van de omgestoten fluweelboleet. 

De open lamellen van de plaatjespaddenstoelen bieden roofinsecten (zoals kevertjes of mieren) vrij spel om balancerend over de plaatjes eitjes of jonge larven op te smikkelen. Vaak worden de eitjes daarom onderin de steel gelegd, zodat de larven zich eerst tegoed kunnen doen binnen de steel voor ze in het open jachtterrein komen van hun vijanden. 

Vliegenzwam

Parelamaniet

Paarse schijnridderzwam

De lindenspitskop rukt op, en hij komt niet alleen!

Lindenlaantje Gouwebos (Boskoop)

De goudgele lindenblaadjes dwarrelden om me heen toen ik op een zonnige middag in de berm van het Lindenlaantje (Gouwebos) naar paddenstoelen speurde. Er waren er -zoals iedere herfst- heel wat, maar daarover meer in een volgende paddenstoelenparade. Ik werd aangesproken door een natuurliefhebber die met zijn camera op pad was. We wisselende wat waarnemingen uit. Teunis vertelde dat op enkele lindenbomen duizenden insecten zaten, ze leken wel wat op kleine vuurwantsen. Vuurwantsen zijn dol op lindes, zoals ik al eens in een eerder blogje schreef. Ik had die vuurwantsen ook op diverse lindes in het laantje gezien, lekker op een kluitje bij elkaar. Deze insecten zijn echte opruimers. Ze voeden zich voornamelijk met afgevallen lindeblaadjes, zaden en soms dode insecten. De lindeboom is dan ook hun favoriete 'snackbar'.

Vuurwantsen op een lindeboom

Maar de foto's die Teunis op zijn camera aan me liet zien, waren van een andere orde. Hier krioelden letterlijk duizenden insecten op een boom. Ik ging meteen op zoek naar de bomen waar deze beestjes te vinden waren. Ondanks dat ze met velen zijn, kijk je er makkelijk overheen, want ze zijn per individu niet meer dan 5 mm groot. Het bleken lindenspitskoppen te zijn, een wants die oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied komt. Door plantentransport en zachtere winters in ons land heeft deze wants zich hier succesvol gevestigd. Bij dat plantentransport kan ik me iets voorstellen in een kwekersdorp als Boskoop. De eerste waarneming van de - tot op heden zeldzame - lindenspitskop was echter in Noord-Brabant, in 2008. Afijn, je bent nu vast benieuwd hoe het beestje eruit ziet:

Nimfen en imago's van lindenspitskop

De beestjes met het zilveren achterlijf zijn de volwassen wantsen (imago's). Hun kop en hals zijn zwart. De vleugels zijn gedeeltelijk rood en deels doorzichtig, dat is het zilverige deel dat je ziet. Wantsen komen als kleine wantsjes uit het ei, dat worden nimfen genoemd. Ze vervellen een aantal keren om uiteindelijk het imago te worden. Ze kennen dus geen metamorfose en popstadium zoals de rups die in een vlinder verandert. De nimfen zijn de beestjes met het volledig rode achterlijf. Teunis heeft overigens op zijn website birdgallery.nl mooie macrofoto's geplaatst van de lindenspitskop. Bekijk ze via deze link (en vergeet niet om ook een kijkje te nemen bij zijn andere foto's). 

Lindenspitskop

De lindenspitskop voedt zich met plantensappen die hij met zijn steeksnuit uit de plant zuigt, de plant heeft daar geen noemenswaardige schade van. Hij leeft uitsluitend op soorten uit de kaasjeskruidfamilie en wordt om die reden ook wel de malvawants genoemd, naar de Latijnse naam van die familie. Behalve verschillende soorten kaasjeskruid behoren ook heemst en de linden tot deze familie. 

Lindenspitskoppen (wie gaat ze tellen?) op een lindeboom

In de zomer leeft en voedt de wants zich voornamelijk in de boomkronen van de linde. Dan ontsnappen de lindenspitskoppen aan onze aandacht. Maar.... in september/oktober dalen de volwassen wantsen en nimfen uit de boomkronen af naar de stam. Hier vormen ze kolonies tot wel 100.000 wantsen op één enkele boomstam. Ze kiezen daarbij de zuidkant van een zonbeschenen boom. Dat is de reden dat je deze wantsen in het Lindenlaantje vooral vindt in de buurt van het parkeerplaatsje. Hier heeft de winterzon vrij spel, de andere linden staan meer in de schaduw van de bomen aan de andere kant van het pad. 

Vuurwants te midden van lindenspitskoppen

In tegenstelling tot veel andere insecten kruipen ze niet onder de schors, maar blijven ze in dichte groepen bovenop de bast zitten om te overwinteren. De groep biedt bescherming tegen de kou, maar als de temperatuur zakt tot onder de -10 graden Celsius, dan krijgen ze het moeilijk en sterven veel lindenspitskoppen. 

In april/mei valt de winterkolonie weer uiteen. De wantsen zoeken een partner en leggen eitjes in de boombast. De nimfen verhuizen naar de boomkroon en zo is de cirkel rond. 

Je hebt dus nog de hele winter om op zoek te gaan naar de lindenspitskop!

Paddenstoelenparade: nestzwammetjes (met een katapult)

Gestreept nestzwammetje

Nestzwammetjes zijn over het algemeen heel klein en tamelijk onopvallend. Ondanks dat ik de locatie wist, moest ik erg goed zoeken tussen het houtstrooisel om ze te vinden. Uiteindelijk vond ik in het Bentwoud twee soorten: het gestreepte en 't gele nestzwammetje. Er zijn nog twee andere redelijk algemene nestzwammetjes in Nederland: het bleek nestzwammetje (dat ik eerder op de Veluwe vond) en het mestnestzwammetje, die heb ik nog nooit 'live' gezien. Die laatste is ook het zeldzaamst en komt vooral voor in de duinen. 

Geel nestzwammetje

De nestzwammetjes behoren tot de opruimers (saprofyten), die zorgen dat het bos niet omkomt in zijn eigen afval. Nestzwammetjes groeien voornamelijk op houtsnippers, takken, dode plantenstengels (zoals helmgras in de duinen) en strooisel. Dit materiaal is dankzij stoffen zoals cellulose en lignine (houtstof) enorm taai en voor de meeste organismen onverteerbaar. Schimmels, waaronder de nestzwammetjes, beschikken over speciale enzymen waarmee ze deze complexe verbindingen wél kunnen afbreken. Dat is natuurlijk al een wonder op zich. Maar de nestzwammetjes hebben meer bijzonderheden in petto.

Waar nestzwammetjes hun naam aan ontlenen zie je snel genoeg: het zijn nestjes met een soort eitjes erin. Het gestreept nestzwammetje begint als een knopje met een bruin behaard dekseltje. Dat knopje wordt maximaal één centimeter hoog. Tegen de tijd dat de sporen bijna rijp zijn, klapt het bruine dekseltje eraf en komt er een wit vliesje tevoorschijn. Als dat vervolgens openscheurt, zie je ineens een aantal ‘eitjes’ liggen in een gestreept nestje. Bij het gele nestzwammetje zitten er goudgele schubjes op het gesloten nestje, zoals je kunt zien op deze foto.

In die 'eitjes' zitten de sporen van deze paddenstoeltjes. En er zijn regendruppels nodig om deze te lanceren. 

Gestreept nestzwammetje

De wanden van de bekertjes (de 'nestjes') hebben een heel specifieke hoek van zo'n 60 tot 70 graden. Wanneer een zware regendruppel met volle snelheid precies op de rand of op de bodem van de beker valt, wordt de neerwaartse kracht van de druppel door de schuine wanden direct omgezet in een opwaartse en zijwaartse druk. Door de klap van de regendruppel wordt het water onder de 'eitjes' (de peridiolen) gedrukt, waardoor ze met een snelheid van 1 tot 5 meter per seconde uit de beker worden gekatapulteerd. Overigens moet er wel al een beetje water in het zwammetje staan voor het beste resultaat. 

Uit onderzoek blijkt dat het gestreept nestzwammetje van alle Nederlandse soorten het verste kan schieten: een 'eitje' komt gemiddeld 1,25 meter ver. Dat is vastgesteld met high speed camera's die 3000-6000 beelden per seconde maakten. Het mestnestzwammetje heeft de hoogste schietsnelheid van 3,6 meter per seconde. Het bleek nestzwammetje is tamelijk traag, met 1,6 meter per seconde. De 'eitjes' komen dan ook niet ver: maar 23 centimeter. 

Bleek nestzwammetje

Aan de onderkant van elk eitje zit een microscopisch klein, elastisch koordje (het funiculus), dat strak opgerold in een soort hulsje zit. Zodra het eitje uit het nest wordt geschoten, scheurt dit hulsje open en wikkelt het koordje zich razendsnel af. Aan het uiteinde van dit koordje zit een extreem kleverig knopje (het hapteron). Als het vliegende eitje onderweg een stengel, grasspriet of takje raakt, blijft het kleverige uiteinde direct aan de plant plakken, zoals je in onderstaande animatie ziet.

Door de voorwaartse snelheid die het eitje nog heeft, werkt het koordje vervolgens als een soort lasso: het eitje slingert met een rotvaart om de tak of spriet heen en wikkelt zich er muurvast omheen.

Als het eitje uitdroogt, barst het open om de sporen aan de wind mee te geven. Mochten konijnen of reeën de blaadjes of sprietjes mét de vastgeketende eitjes intussen opeten, dan is er nog geen man overboord. De sporen overleven de reis door het spijsverteringskanaal en worden kilometers verderop in een kant-en-klare hoop vruchtbare mest weer uitgepoept.

Via deze link kun je zien waar de vier nestzwammetjes in Nederland voorkomen (klik op de namen in de linkerkolom om dit per nestzwammetje te zien). Er is vast wel een soort bij jou in de buurt te vinden! Pas op voor voorbijvliegende sporeneitjes in dat geval :). 

Paddenstoelenparade: Witte kluifzwam

De zachte temperaturen en vele regen in oktober zorgden ervoor dat paddenstoelen bij bosjes uit de grond plopten. Ik heb weer heel wat nieuwe soorten aan mijn lijst toegevoegd en na drie bezoeken aan het Bentwoud staat een heel mapje foto's klaar. Het is ieder jaar weer een puzzel wat ik er mee doe voor mijn blog. Er is veel interessants te vertellen over de paddenstoelen, maar ik wil ook voorkomen dat "Natuurnotities" verandert in 'Paddenstoelennotities":). Afijn, een aantal soorten ga ik er uit lichten en dan zie ik wel waar de paddenstoelenparade ophoudt. Vandaag staat de witte kluifzwam in de spotlights. Een kreukelig wit ding dat je bij oppervlakkige beschouwing kunt verwarren met een verfrommeld papieren zakdoekje in de berm. Dit jaar staan ze er bij tientallen!

Geen weggegooid papieren zakdoekje
maar een witte kluifzwam

De Latijnse naam Helvella crispa verwijst naar het uiterlijk: crispa betekent "golvend", "krullend" of "gekreukt". En dat is meteen ook een mooie evolutionaire aanpassing van deze paddenstoel. Veel bekende paddenstoelen hebben een hoed waaronder je lamellen of buisjes vindt. Daarin zitten de sporen die na rijping uit de hoed vallen. Bij de kluifzwammen werkt dat totaal anders. Zij behoren tot de zogenaamde zakjeszwammen. Hun sporenvlies zit aan de buitenzijde van de hoed. Door de hoed te plooien en te kreukelen vergroot de schimmel het totale oppervlak. Hierdoor is er plaats voor meer sporen. 

De vruchtbare bovenzijde varieert in kleur van spierwit tot crème,
lichtbeige of licht oker. De steriele onderzijde is meestal wit tot lichtgeel.

Wanneer de sporen rijp zijn, schieten zakjeszwammen deze onder druk - bijvoorbeeld van een vallende regendruppel - in één keer de lucht in. Dan zie je vaak een sporenwolk en bij de witte en zwarte kluifzwammen kun je zelfs een plofje horen. De wind is nodig om zo'n sporenwolkje naar nieuwe leefgebieden te brengen. Aangezien één spore nog geen anderhalf miljardste deel van een gram weegt kunnen ze met de wind een aardig eindje komen. 

De steel is een natuurlijk architectonisch meesterwerk

Ook de steel van de witte kluifzwam is grillig, met diepe verticale groeven en holtes. Zo is er maximale stevigheid om de hoed overeind te houden, maar kan de zwam besparen op biomassa en energie om de steel op te bouwen. 

De meeste paddenstoelen hebben één unieke taak: het zijn parasieten, opruimers, of samenwerkers. De witte kluifzwam heeft maar liefst twee taken. Hij ruimt niet alleen dood organisch materiaal en bladerstrooisel op (saprofyt) maar gaat ook relaties aan met de wortels van bepaalde loofbomen zoals eik, beuk en haagbeuk. Zo'n mycorrhizale relatie gaat als volgt: de schimmel groeit aan de plantenwortels en breidt het wortelnetwerk enorm uit: dit kan wel 60 tot 100 keer groter worden. De schimmeldraden nemen water, mineralen en voedingsstoffen (zoals fosfor en stikstof) diep uit de bodem op en geven die aan de boom. In ruil daarvoor krijgt de schimmel suikers en energierijke stoffen die de boom via fotosynthese aanmaakt. 

Wat heeft de witte kluifzwam met een raket te maken?

Intussen is de witte kluifzwam ook een gifbommetje. Om te beginnen werken de vruchtlichamen van deze soort als sponzen, die gemakkelijk zware metalen en industriële gifstoffen uit vervuilde grond absorberen en concentreren. 

Maar ook als ze op schone grond staan, is eten van deze zwam beslist geen goed plan. Zelfs het inademen van kookdampen kan ernstige ziekteverschijnselen veroorzaken. 

De paddenstoel bevat gyromitrine , een zeer vluchtige en gevaarlijke gifstof. In het menselijk lichaam wordt gyromitrine omgezet in monomethylhydrazine (MMH) – een ernstig zenuwgif en een bekende kankerverwekkende stof. MMH wordt als drijfgas gebruikt in raketbrandstof voor de ruimtevaart. Het was deze raketbrandstof die indertijd gebruikt is om op de maan te landen en er weer van op te stijgen. Ook de NASA spaceshuttles vlogen ermee. Die MMH kwam overigens niet uit paddenstoelen maar werd synthetisch bereid. De witte kluifzwam is dus typisch een gevalletje van kijken, maar niet aankomen!

Witte kluifzwam: kijk en verwonder je
maar doe er verder niks mee

Maak een plekje vrij voor klimop

Nu ik deze blog schrijf komt de regen met bakken uit de lucht en zwiepen de nog bebladerde bomen met de windvlagen heen en weer. Niet zo lang geleden konden we echter genieten van een heerlijk herfstzonnetje. In de tuin rook ik de zoete geur van heel veel nectar: het groeide letterlijk boven mijn hoofd in de vele bloemetjes van de klimop.

Klimop is in deze tijd een redding voor veel insecten.
Er zijn niet veel planten meer waar ze nectar of stuifmeel kunnen halen.

Er om heen zwermden insecten: honingbijen, zweefvliegen maar ook vliegen en mieren lieten zich dit suikerrijke sap en voedzame stuifmeel goed smaken. In de afgelopen droge zomer produceerden bloemen minder nectar; er was simpelweg niet genoeg vocht voor. De bijen maken nu een inhaalslag om voldoende honingvoorraad voor de winter te hebben. 

Klimop staat in de imkerij bekend om de allerhoogste drachtwaarde (5 voor nectar en 5 voor stuifmeel): dat betekent dat de productie per bloem en per plant als overvloedig wordt beschouwd. Een individueel bloemetje van de gewone klimop produceert gemiddeld zo'n 0,5 tot 1,5 microliter (µL) nectar per dag. Een honingbij heeft voor haar eigen energiebehoefte gemiddeld 22 tot 44 microliter (µL) nectar per dag nodig, dus met een stuk of 30 bloemetjes komt zo'n bij een heel eind. Zeker als je bedenkt dat er op één bloemhoofdje (de 'bollen' de je op de foto ziet) al tientallen bloemetjes staan. Geen wonder dat het een drukke bedoening is bij de plant!

Klimopbloemen

Een klimopbloem bloeit ongeveer 10 dagen. Nectar wordt gedurende zo'n 6 dagen actief geproduceerd (van de 2e tot de 7e dag van de bloei). De nectar bestaat voor ongeveer de helft uit suikers (hoofdzakelijk glucose, aangevuld met fructose en sucrose). Het wordt geproduceerd op het zogenaamde stijlkussen (bovenop het vruchtbeginsel). 

Nectar ligt als een 'plasje' op het stijlkussen

De aanmaak van nectar gaat door, zelfs nadat de bloemblaadjes en meeldraden al zijn afgevallen. Heel bijzonder is dat de bloem in deze tijd van het jaar - mits het niet te koud is - ook 's nachts nectar uitscheidt. Daar profiteren de herfst-actieve nachtvlinders van.

Honingbij op klimop

De meeldraden openen zich op de tweede en derde dag van de bloei. Het stuifmeel is rijkelijk beschikbaar tot ongeveer de 8e dag en heeft een zeer hoog stikstof- en eiwitgehalte. Dat is ideaal voor insecten om hun wintervetreserve op te bouwen. Voor de klimopzijdebij is het stuifmeel zelfs van levensbelang: de larven van deze gespecialiseerde wilde bijen eten uitsluitend het stuifmeel van de klimop. Hoewel dit bijtje vooral in de stedelijke omgeving leeft (waar klimop is aangeplant en het relatief warm is) zag ik het beestje jammergenoeg niet in mijn tuin.

Ook mieren en vliegen genieten van klimop

In een langlopend (sinds 2017) Engels onderzoek -UK Pollinator Monitoring Scheme (PoMS)- bleek onlangs de populariteit van klimop voor insecten weer eens. Vrijwilligers tellen elk jaar het bloembezoek door insecten op een aantal plantensoorten. Klimop staat op nummer 1, met gemiddeld 22 insecten per tien minuten, gevolgd door berenklauw met 20 insecten per tien minuten. De klimop in mijn tuin zou zeker boven die aantallen uitkomen. Bekijk mijn filmpje maar eens!

Om insecten te helpen is het dus prima om klimop in je tuin te planten. Het duurt echter gemiddeld zes tot tien jaar voordat een gewone klimopplant voor het eerst gaat bloeien. Als klimop uit zaad of als jonge plant opgroeit, gaat-ie eerst door jeugdfase (juveniele fase). Als een echte puber richt de plant al zijn energie op groeien, klimmen en het innemen van terrein. Pas in de volwassen fase (fertiele fase), ontstaan er bloemen. Je ziet dan dat de bladeren een andere vorm krijgen: ze worden gladder en meer ruitvormig en de stengels worden houtiger. De bloeikans is het hoogst als ze in de volle zon bovenin een boom of over de rand van een muur of schutting kunnen groeien. Of zoals bij mij over de pergola. 

Heb je minder plek of minder geduld, dan kun je een struikklimop nemen. Dat is een struik die is gestekt van de volwassen takken van een klimop. Deze variant klimt niet meer, blijft compact en bloeit direct vanaf het eerste jaar. Super voor de insecten!

Baltsende wilde eenden

Wilde eenden: vrouw (links), man in eclipskleed (onder)
en man in broedkleed (boven)

De wilde eenden waren een tijdje onzichtbaar en dat heeft een reden, want in de nazomer gaan eenden in de rui. In tegenstelling tot veel andere vogels verliezen eenden al hun slagpennen in één keer. Hierdoor kunnen ze de eerste twee tot vier weken niet vliegen. Op zo'n moment ga je dus als eend niet lekker rond showen in open water, want dan ben je de spreekwoordelijke 'sitting duck' (een gemakkelijk doelwit). In de ruitijd krijgen de mannetjes het zogenaamde eclipskleed, dat veel op dat van een vrouwtjeseend lijkt. Dat zorgt in deze hachelijke tijd voor betere camouflage. Maar je kunt de geslachten altijd herkennen aan de kleur van de snavel: geelgroenig bij de woerden (mannetjes) en oranje met bruine vlekken bij de vrouwtjes. 

Na de rui krijgen de mannetjes langzaam weer hun kleurrijke broedkleed terug, met de bekende groene kop, witte halsring en kastanjebruine borst. Dit proces kan nog 2 tot 3 weken duren. Wie de woerd beter bekijkt ziet dat de kopkleur kan verschillen van smaragdgroen tot paarsblauw metallic. De eend heeft geen pigmenten die deze kleuren veroorzaken, maar dit is een speling van het licht op kleine structuurtjes in de veren. Sommige kleuren uit het spectrum worden geabsorbeerd en andere weerkaatst en zo ontstaat een variabele kopkleur. Let maar eens op wanneer je welke kleur te zien krijgt als de eenden op een zonnige dag een rondje draaien in het water. Met helder licht zie je de effecten namelijk het best. 

Ik vroeg me af of de vrouwtjes wellicht een voorkeur voor een bepaalde kleur hebben, waardoor het mannetje zo manoeuvreert dat de juiste kleur in beeld komt. Uit onderzoeken blijkt dat dat niet het geval is. De vrouwtjes letten op de intensiteit van de glans en de flitseffecten/het wisselen van de kleuren. Dat is voor hen een teken van de fitheid van de potentiële partner. 

Vrouwtjes zijn sowieso aan zet bij de partnerkeuze. Het mannetje moet flink zijn best doen om zich 'in the picture' te spelen bij de vrouwtjes. Ik was hier onlangs getuige van, toen ik de eenden sinds lange tijd weer eens in het park zag.

De koppen van de woerden waren in topconditie en ik kon de verschillende kleurschakeringen goed onderscheiden. Om de vrouwtjes te imponeren zijn er twee typische gedragingen: kop en staart omhoog en de 'grunt-whistle' dat in het Nederlands meestal vertaald wordt met 'knor-fluit'. 

Kop en staart omhoog
Illustratie: CornellLab

Kop en staart omhoog: Hierbij trekt de woerd met een luid fluitsignaal zijn vleugels en staart omhoog, toont zijn paarsblauwe dekveren en maakt zijn lichaam compact. Dit is een snel gebaar, vaak uitgevoerd door mannetjes in een groep om indruk te maken op het vrouwtje.

Knor-fluit (Grunt-whistle)
Illustratie: CornellLab

Knor-fluit: Dit is een één seconde durende vertoning waarbij het mannetje uit het water omhoogkomt, zijn kop optilt en een opvallend fluitend geluid laat horen, gevolgd door een grommend geluid terwijl hij terugkeert naar zijn normale houding. Dit wordt vaak uitgevoerd door groepen mannetjes om indruk te maken op de vrouwtjes.

Als het vrouwtje een mannetje wel ziet zitten komen ze in een volgende fase van de balts, die gepaard gaat met knikken. Tegen die tijd zit het wel snor tussen die twee. Maar de meeste eenden zijn nu nog niet zo ver.

Knikken
Illustratie: CornellLab

Bekijk in het filmpje het baltsgedrag (zie je het knor-fluit en ook een snelle kop-en-staart-omhoog?) en de verschillende kopkleuren van de woerden - met een ontbijtende blauwe reiger als intermezzo. Maar ga ook vooral op pad om het allemaal zelf de bekijken tijdens de komende zonnige dagen. Geniet ervan en laat me in de reacties even weten als je baltsende wilde eenden hebt gezien!

Wil je meer weten over wilde eenden? Via deze link kun je al mijn blogs over deze eenden lezen. 

Een orchidee op elke straathoek

Na 10 jaar noeste arbeid - van het zoeken van informatie tot het bestuderen en fotograferen van zowat ieder detail van elke Nederlandse orchidee - hebben vier auteurs een standaardwerk opgehoest: Orchideeën in Nederland. Ik had het boek in augustus meteen besteld toen ik er over las in de KNNV-nieuwsbrief en op 19 september was het zo ver. De bezorger bracht mij 3,5 kilo orchideeëninformatie op bijna 900 pagina's. Ik sloeg het boek op een willekeurige pagina open en zag dit plaatje:

Bron: Orchideeën in Nederland
(Meijerink, Hartgers, Engels, Muusse 2026)

Ik kreeg meteen kortsluiting in mijn hersens: bestaat er in Nederland een orchidee die zo wijdverspreid is? En ja, dat is dus zo, maar daarover later meer.

Eerst maar eens een paar andere getallen uit het boek, die zelfs voor mij als orchideeënliefhebber een eyeopener waren. Dat we het in Europa met ongeveer 300 soorten moeten doen, was me wel bekend. En daar komt misschien uit voort dat we (in ieder geval ik) orchideeën als iets heel zeldzaams zien. Maar wereldwijd zijn er meer dan 29.000 soorten orchideeën. Azië en Zuid-Amerika zijn de koplopers met ieder meer dan 10.000 soorten. 

Orchidee, gezien tijdens een reis in Ecuador
De bloem lijkt op het gezicht van een aapje

Met deze aantallen vormen de orchideeën de tweede grootste plantenfamilie op aarde. Alleen de composieten (waar bijvoorbeeld het madeliefje en de paardenbloem bij horen) zijn talrijker, met 32.000 soorten. De grassen staan op de vijfde plek met 11.000 soorten. Dat er minder soorten zijn, zegt echter niks over de verspreiding, want de grassen zijn alom tegenwoordig. Maar dat is meer van hetzelfde dus. 

De grote verscheidenheid aan de orchideeën is 'pas' in de laatste 5 miljoen jaar ontstaan. Hun historie gaat echter terug tot de tijd van de dinosauriërs - 120 miljoen jaar geleden. Dat is sowieso een tijd waar ik graag eens een kijkje had willen nemen, en nu helemaal :). 

De orchideeën zagen er toen overigens anders uit: ze hadden drie buitenste en drie binnenste bloemblaadjes. Ze hadden nog niet de voor orchideeën kenmerkende lip. 

Afijn, terug naar het verspreidingsplaatje dus. Die landelijke verspreiding betreft de brede wespenorchis, de meest algemeen voorkomende orchidee in Nederland. Het is een forse plant, die je niet snel over het hoofd ziet, maar ik had 'm nooit eerder opgemerkt.

Brede wespenorchis
Foto: Cbaile19 - Own work, CC0,
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=119835538

Er staan allerlei foto's van groeiplaatsen in het boek: bermen, plantsoenen, boomspiegels en ze piepen zelfs boven lage heggetjes uit. Ik ging op waarneming.nl eens kijken waar deze soort in mijn woonplaats te vinden was. Deze zomer werd de orchidee gerapporteerd in twee tuinen, een brandgang en tussen het grind op een industrieterrein. Daar kon ik ze nu niet meer vinden, maar in het Bentwoud zagen we nog een bloemstengel met de kenmerkende bladeren die zo'n beetje aan het eind van zijn latijn was. De brede wespenorchis bloeit van midden juni tot het begin van de herfst, dus met een beetje geluk hadden we een bloeiend exemplaar kunnen vinden. Maar dat zal moeten wachten tot volgend jaar....

In de winter kun je nog de verdroogde aren met de zaden tegenkomen, dus het heeft wel zin om eens goed rond te kijken om deze soort op het spoor te komen. 

Brede wespenorchis in oktober

Bovenop de bloeiaar zag ik een wit bolletje. Voor zover ik heb kunnen nagaan is dat een eizakje van een spin. Vooral kruisspinnen en kogelspinnen maken zo'n zakje van honderden dicht op elkaar geweven spinnendraden. Hierin kunnen de eitjes hoog en droog de winter overleven. 

Eizakje van een spin

Op zo'n stengel kunnen wel 40 bloemen in bloei komen. Ze worden vooral - maar niet uitsluitend -  bestoven door wespen. De meeste orchideeën maken geen nectar aan, maar maken gebruik van andere trucjes om bestuivers te lokken, zoals ik in dit blogje over de bijenorchis schreef. De brede wespenorchis is een van de uitzonderingen, de wespen komen af op de nectar in de plant. 

Foto: Milanaranim - Own work, CC BY-SA 4.0,
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=138185245

Maar die orchideeën blijven aparte 'verleiders', want uit een onderzoek naar de chemische samenstelling van de nectar blijkt dat er narcotische stoffen in zitten. Oxycodon (een morfineachtige pijnstiller) en ethanol (dit zit onder andere in drinkbare alcohol) zorgen dat het insect versuft en sloom wordt. Hierdoor blijven ze langer op de plant en is er dus meer kans op bestuiving.

Om de wespen überhaupt richting de plant te krijgen gebruikt de orchidee nog meer chemische trucjes. De brede wespenorchis zendt een signaalstof uit dat rupsen de plant aanvreten (ook al is dit niet het geval). Wespen komen hier op af omdat ze denken dat er wat te snacken valt. Daarmee komen ze bedrogen uit, maar krijgen als troost de licht verdovende nectar.

Orchideeën blijven een fascinerende plantengroep. Het nadeel van werken in het onderwijs is dat je gebonden bent aan de schoolvakanties. Vrij nemen in de bloeitijd van de orchideeën was nooit een optie. Juni is de maand van afstudeerverdedigingen, de laatste toetsen en de voorbereiding voor het nieuwe schooljaar. Mijn eerste goede voornemen voor na mijn pensioen is om in juni op vakantie te gaan om orchideeën te zoeken en bestuderen. Hopelijk is het in 2027 zo ver. Dan gaat mijn nieuw orchideeënboek zeker mee!