 |
| Notenkraker |
Wie het natuurnieuws de laatste tijd gevolgd heeft, zal het niet zijn ontgaan dat er momenteel in ons land een invasie van notenkrakers gaande is. Deze chocoladebruine vogels, met prachtige witte veerpuntjes die als stipjes over hun verenkleed zijn 'gedot', komen van nature niet in ons land voor. Maar eens in de zoveel tijd komen ze met duizenden. Ik las ooit over de notenkraker in
een artikel uit het Natuurhistorisch Maandblad, uitgegeven door het Natuurhistorisch Genootschap Limburg. Ik vond het in de database
natuurtijdschriften.nl. Dit artikel was een uitgebreid verslag van waarnemingen rond de notenkrakerinvasie van 1968, toen meer dan 10.000 van deze vogels in ons land werden gerapporteerd. Waarschijnlijk waren het er nog meer, want er bestond nog geen internet en geen waarneming.nl, dus er zullen vast wat observaties verloren zijn gegaan.
 |
Notenkraker Foto: © Giles Laurent, gileslaurent.com, License CC BY-SA, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Redirect/page/120575761 |
Het zwart/witplaatje dat bij het artikel stond, wekte mijn interesse en ik zocht de vogel op om 'm in kleur te bewonderen. Hij was prachtig en ik hoopte deze soort nog eens 'in het echt' te zien. Dat lukte tien jaar geleden in Estland, waar de vogel van nature voorkomt. Er zijn twee soorten notenkrakers, die elk in een eigen regio leven. De diksnavelnotenkraker is te vinden in de naaldboomgordel van Scandinavië tot aan de Oeral en in de berggebieden van Midden en Zuidoost-Europa. Dat is dus de soort die ik in Estland zag. De Siberische of dunsnavelnotenkraker leeft een stuk oostelijker: in de taiga van Siberië tot aan de Pacifische kust. En juist dat zijn de invasievogels. De oudste gegevens over zo'n invasie dateren van 1753. Grote invasies kwamen voor in 1900, 1911, 1913, 1917, 1933, 1941 en 1954, 1968, 1971, 1977 en 1985. Daarna was er nog wel eens sprake van kleine invasies maar niet meer zo massaal. Op dit moment wordt geschat dat er zo'n 1000 notenkrakers in Nederland aanwezig zijn. Dat is dus nog weinig vergeleken met dat magische jaar 1968. Op uiterlijk zijn de twee soorten overigens lastig van elkaar te onderscheiden. Er zijn enkele subtiele verschillen in de snavelvorm en in de hoeveelheid wit op de staarttoppen.
 |
Diksnavelnotenkraker in Zwitserland Foto kuhnmi - Spotted nutcracker, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Redirect/page/83655997 |
Ik hield op waarneming bij of de notenkrakers ook in onze buurt te zien waren, want deze vogel wilde ik graag nog eens in eigen land zien. Op een dag meldde een waarnemer dat-ie er eentje boven 'mijn parkje' had zien vliegen. Maar die vogel was letterlijk gevlogen en niet meer teruggevonden. Een zoektocht bij Huys te Warmond leverde ook geen resultaat op. We waren niet in de gelegenheid om er meteen na de melding op af te gaan, een paar dagen later was het beestje blijkbaar verder getrokken.
 |
Vergeefse zoektocht naar de notenkraker bij Huys te Warmond |
Intussen las ik het artikel in het Natuurhistorisch Maandblad er nog eens op na; waarom komen die vogels eens in de zoveel jaar naar onze contreien? Het artikel meldt hierover: "Over de oorzaak van de invasies heerst nog geen eenstemmigheid. De Russische onderzoeker Formosov is van mening, dat het mislukken van de oogst van de zaden van de Arveden - die het hoofdvoedsel van de notenkrakers uitmaken - een belangrijke factor is. Mogelijk speelt ook overbevolking een rol. Professor Dr. K. H. Voous, hoogleraar in de zoögeographie, gaat van de stelling uit, dat bij de notenkrakers sprake is van een regelmatige opbouw van de populatie. Het aantal vogels neemt jaarlijks toe. De opbouw neemt 7 jaren in beslag maar als de populatietop samen valt met bepaalde factoren, bijvoorbeeld het mislukken van de zadenoogst, volgt een ineenstorting van de opbouw en gaan de notenkrakers trekken."
Deze theorie is ook vandaag de dag nog actueel.
Inmiddels was er weer een week verstreken toen er een melding kwam van een notenkraker in het Gouwebos. Ik zag het tijdens een half doorwaakte nacht :), en we besloten de volgende ochtend meteen op zoek te gaan. Het weer was grijs en tsja, waar vind je zo'n vogel die zich volgens de waarnemer 'stil en onopvallend' gedroeg. Toen we bij het Gouwebos kwamen, checkte ik waarneming nog even. Iemand had de notenkraker kort daarvoor op de begraafplaats naast het bos gezien. In alle stilte liepen we over de begraafplaats en speurden rond. Mijn man tuurde naar de hoge bomen aan de rand, ik staarde de andere kant uit. Heel stilletjes kwam daar een vogel - ongeveer formaat Vlaamse gaai - aangevlogen met een witte stuit. En ik wist: dit is 'm! Hij landde in een goudgele ginkgoboom op nog geen tien meter afstand van ons. Precies op dat moment piepte een straaltje zon door het wolkendek. Een moment om nooit te vergeten!
 |
| De notenkraker landde in een ginkgoboom |
De vogel had iets in zijn snavel, maar we konden niet zien wat het was. Hij knabbelde dit op. Ik probeerde een foto te maken, voor een betere positie moest ik een stap opzij doen. Helaas koos de vogel het luchtruim en verschuilde zich in de hoge bomen. Mijn ervaringen heb ik daarom getekend, zie de eerste foto in dit blog. Er is geen betere manier van observeren dan natekenen, ik weet nu precies hoe al die vlekjes staan :). Hoewel de notenkrakers vaak gezien worden als goed benaderbaar omdat ze geen mensen gewend zijn en deze niet zien als gevaar, gold dat blijkbaar niet voor deze vogel.
De notenkraker heeft zijn naam te danken aan zijn voornaamste voedsel: zaden van diverse naaldbomen zoals Siberische den, alpenden, Macedonische den en hazelaar. De Siberische den en alpenden hebben zware, ongevleugelde zaden waardoor ze onmogelijk door de wind verspreid kunnen worden. De notenkraker is voor de verspreiding van deze bomen van groot belang. Hij verstopt de zaden als voorraad voor het winterseizoen. Geschat wordt, dat iedere vogel gemiddeld zo’n 100.000 (met uitschieters tot maar liefst 250.000) zaden verstopt, waarvan hij er ongeveer 27.000 nodig heeft om te overleven. Die andere 75.000 zaden zijn dus kansen voor de bomen om nakomelingen te produceren. Waarnemingen van individuen toonden aan, dat de vogels in ongeveer 65% van de gevallen rechtstreeks naar een bergplaats vliegen en de zaden eruit halen. Na enig zoeken wordt zelfs 80-90% van de bergplaatsen gevonden. Zelfs onder een sneeuwdek van één meter weet deze slimme vogel zijn voorraden terug te vinden!
 |
Door notenkraker leeggegeten kegels van de Siberische dwergden Foto: Wikimedia CC BY-SA 3.0 |
Om de zaden te vervoeren hebben de vogels een krop onder de tong, waarin ze een aantal zaden kunnen meenemen. Maximaal worden zo'n 200 zaden tegelijk vervoerd, die wegen samen maar liefst 60 gram. Dat is een flinke extra last voor een vogel met een gewicht tussen de 150 en 200 gram. De vogels bergen meestal alle zaden uit een enkele kegel (40-60 stuks) in de krop en vliegen hiermee naar het territorium om ze in drie tot vijf verschillende bergplaatsen te verstoppen. Dat is een mooi staaltje risicospreiding op die manier.
 |
Notenkraker met hazelnoot Foto: GS1921 - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Redirect/page/174987023 |
Die speciale dennen zijn er niet in Nederland, dus wat eten ze hier? Naast hazelnoten, eten ze nogal wat verschillende dingen. Ik heb onlangs foto's gezien van notenkrakers die een muis of een insect verorberden. Maar het artikel uit 1968 geeft een heel uitgebreid verslag van de voedingsgewoonten. Zo aten de vogels eikels, beukennootjes, hazelnoten en andere pit- en steenvruchten en in mindere mate wormen, slakken en insecten zoals libellen. "Een bijzondere waarneming deed H. Pustjens die een wespennest zag uitdunnen, waarbij de vogel herhaaldelijk een wesp snapte, door midden knipte om daarna de twee helften te verorberen". Verder werd als voedsel in het artikel genoemd: kadavers van konijn, muis, kikker, hazelworm en lijster. De vogels werden veelvuldig gezien bij mierennesten en bijenkasten. Dat is al met al een dieet van noten en dierlijk voedsel.
 |
Notenkraker Foto: Ma-ludw, https://ludwig-photography.ch - Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Redirect/page/143751056 |
Het opvallende van deze invasies is, dat meestal geen terugtrek plaatsvindt. Het lijkt erop, dat veel vogels hier door voedselgebrek omkomen. Jammer dat de invasievogels zo'n triest lot is beschoren. Ze vertrekken wegens voedselgebrek richting ons land, maar we kunnen ze onvoldoende helpen aan het voedsel dat ze nodig hebben.