Vechten zonder dat er klappen vallen

Imponerende knobbelzwaan

Enige weken geleden was ik in de polder van Aarlandenveen waar ik de grutto's en wulpen filmde aan het begin van de lente. Diezelfde ochtend speelde zich daar nog een mooi tafereel af, nu bij de knobbelzwanen. Ze zaten er in een grote groep aan het eind van een sloot. Volwassen zwanen, helemaal wit met een oranje snavel, en wat jongere exemplaren, soms nog een beetje grijzig en met een roze snavel. Een deel van die groep zal wegtrekken om te broeden in Noord-Europa of Rusland, enkelen zullen blijven om te broeden in deze polder. Een (jong) paartje boog de hals sierlijk naar elkaar toe; het begin van de liefdesdans. Even verderop waren drie volwassen zwanen ook aan een dans bezig. Eentje die ik nog nooit eerder had gezien: twee zwanen cirkelden rond elkaar in een synchroon ballet, of misschien moet ik zeggen als in een 18e-eeuwse Quadrille. Ik dacht eerst dat het ging om een balts, maar beide zwanen hadden een dikke knobbel, een teken dat het allebei mannetjes waren. Ook nummer drie, die in de buurt zwom maar zich wat afzijdig hield was een mannetje. De veren van de vleugels waren opgezet, de borst stak fier vooruit; dat doen zwanen om tegenstanders te imponeren. De lange nek lag naar achteren op het lijf. Zo beschermen zwanen hun fragiele nek als ze een gevecht verwachten om een territorium. Want daarbij kan het er nogal heftig aan toe gaan, zwanen kunnen elkaar daarbij tot bloedens toe verwonden. Dit was dus bepaald geen liefdesfeestje. Het kostte redelijk wat moeite om meer informatie te vinden over dit gedrag. Uiteindelijk vond ik op een Engelse site een verklaring voor deze 'rotation display' (ronddraaigedrag noem ik het maar even, vrij vertaald).  Het is een zeldzame vorm van niet-gewelddadig territoriaal gedrag. Het wordt het meest gezien aan de territoriumgrens tussen twee volwassen zwanen. Tijdens deze vertoning zwemmen beide naburige zwanen dicht bij elkaar en nemen een dreigende houding aan terwijl ze ter plaatse tegelijkertijd 360 graden draaien. Dit wordt enkele minuten volgehouden, waarbij geen van de zwanen de ander aanvalt of ontwijkt. Het wordt gebruikt bij het handhaven en reguleren van territoriumgrenzen tussen twee aangrenzende territoria. Hier werd dus gevochten zonder dat er klappen vielen, maar het signaal was voor beide partijen duidelijk: tot hier en niet verder mannetje! Ook na het ronddraaigedrag bleven de zwanen imponeren met hun vleugels en borst. Tijdens het zwemmen stuwden ze het water met hun borst flink vooruit alsof ze wilden zeggen: hier zwemt niet zo maar iemand, maar een zwaan die zijn territorium zal verdedigen. Bekijk het gedrag in het filmpje van deze week. Voor de beste resolutie kun je het filmpje beter op mijn YouTubekanaal bekijken; dus zowel op mijn blog als in de e-mail raad ik je aan te klikken op deze link. Draai het radertje bij instellingen op 1080HD.

Vrije vogels en een bloedrode lucht

Vrije vogels - screenshot uit het filmpje

Op vrijdagavond check ik het weerbericht voor zaterdagochtend. Zou er tussen alle bewolking en regen door nog een sprankje zon zijn bij zonsopkomst? Soms wordt het niks maar op een winderige zaterdag in januari waren de kansen gunstig. Ik besloot mijn geluk nog eens te beproeven in de polders bij Aarlanderveen, waar de horizon zichtbaar is en waar je echte weidsheid kunt ervaren. De dag begon met een bloedrode hemel. Terwijl ik filmde stopte een boer zijn trekker om even te praten over de prachtige lucht. Boven de Nieuwkoopse Plassen stegen ganzen en andere vogels op die de nacht op het water hadden doorgebracht, een spectaculair gezicht, terwijl aan de andere kant de vliegtuigen van Schiphol passeerden. Ik dacht aan de hoeveelheden kerosine die deze ‘kunstvogels’ gebruiken en hoe wonderlijk het is dat vogels überhaupt kunnen vliegen met zo weinig middelen: spieren en een hoopje veren. Om omhoog te komen en snelheid te maken, gebruiken ze hun slagveren, ook wel vliegveren genoemd. De veren in de punt van de vleugels kunnen in verschillende standen gezet worden, zo kan de vogel draaien en van richting veranderen. Vogels worden geholpen door de bouw van hun vleugels om in de lucht te blijven. Gedurende het vliegen gaat de lucht zowel onder als boven langs de vleugel. De bovenkant van een vleugel is boller dan de onderkant. De lucht gaat aan de onderkant dus sneller langs de vleugel dan aan de bovenkant. Zo ontstaat er luchtdrukverschil. Dit verschil vormt een opwaartse kracht die groter is dan de zwaartekracht.
Sterke borstspieren zijn een voorwaarde om de vleugels goed te kunnen bewegen. En om gewicht te sparen zijn de veren en botten hol van binnen. Ik vind hier en daar wel eens een vogelbotje en sta dan versteld van hun lichte gewicht.

Vogels landen voor hun eerste maaltijd van de dag - screenshot uit het filmpje

De poldervogels daalden af in de weilanden, om de eerste maaltijd van de dag te nuttigen. Een al te volle maag is een probleem bij het vliegen, daarom poepen en plassen vogels hun maaltijd zo snel mogelijk weer uit. Als je wel eens in een weiland hebt gelopen waar ganzen gegeten hebben, dan zijn de grote hoeveelheden uitwerpselen je vast wel opgevallen. Bekijk de vogelvluchten in het filmpje van deze week (e-mailabonnees klik hier).

Eerst flinke trek en dan op trek

Oktober is de piekmaand in de vogeltrek

Oktober is de piekmaand in de vogeltrek. Boven Nederland kun je dan honderdduizenden vogels waarnemen die vanuit het noorden naar zuidelijke landen trekken. Ze reizen in feite hun voedsel achterna, want als de dagen kouder worden vliegen er geen insecten meer. Veel vogels trekken trouwens 's nachts, dus dan kun je ze alleen horen. De afgelopen weken hoorde ik in de schemering het gakken van de ganzen, voor mij in de polder een typisch nazomergeluid. Ze strijken hier massaal neer om bij te tanken of om er de winter door te brengen op de graslanden.
Vogels hebben verschillende strategieën voor de trek. Sommige vogels zorgen voor een bescheiden vetreserve en maken op hun reis diverse tussenstops om bij te tanken. Ze vliegen enkele honderden kilometers naar een geschikte plaats om te eten, bijvoorbeeld een moeras of drasland en trekken dan weer verder. Zij doen wat langer over de reis omdat ze meestal enkele dagen bijtanken voor ze verder vliegen. In het najaar maakt dat niet zo veel uit, maar in het voorjaar verliezen ze daarmee kostbare tijd in de strijd om de beste nestplekken.
Andere soorten vreten zich moddervet en leggen soms duizenden kilometers achter elkaar af. Die vogels eten zoveel dat ze voor de trek twee keer zo zwaar zijn als normaal. Om zoveel te kunnen eten wordt hun lichaam aangepast: door veranderingen in de hormonen krijgen ze enorme trek en wordt hun maag maar liefst twee keer zo groot. En als ze gaan vliegen wordt de maag juist heel klein, want die hebben ze even helemaal niet nodig en een kleinere maag scheelt in het gewicht. Al dat eten wordt opgeslagen in vet, dat veel energie geeft en weinig afvalstoffen. Via het bloed gaat de energie uit dat vet rechtstreeks naar de spieren.

In de polders rond de molenviergang in Aarlanderveen verzamelden zich de afgelopen weken veel ganzen en zag ik ook wat andere vogels. Op het hekje bij een van de molens zat een vogel die ik niet zo snel kon thuisbrengen. Na wat zoekwerk in mijn vogelboek denk ik dat het een mannetje gekraagde roodstaart is, in herfstkleed. Mocht ik mij vergissen, laat het dan weten in een bericht onder deze blog. Bekijk deze vogel, een jong puttertje op de distels en de vele ganzen te midden van het typisch Nederlandse polderlandschap in het filmpje van deze week. E-mailabonnees kunnen hier klikken om het filmpje te bekijken.

Zwarte els in pastelkleurig landschap

Els

De zonsopgangen zijn inmiddels op ARBO-tijden en als ik naar mijn werk rijd, zie ik jaloersmakende ochtendnevel waar ik niks mee kan doen, behalve er zelf van genieten. Maar op een ochtend dat ik er wel met de camera op uit kon trekken had ik geluk. Bij het dorpje Aarlanderveen zag ik de zon opkomen en de natte weilanden zorgden voor een mooie waas van mist. Vliegtuigen lieten condensstrepen in de lucht achter - iets waaraan je nauwelijks ontkomt als je onder de rook van Schiphol woont - maar door de zon werden ze mooi belicht. Dat vergoedde de vervuiling een beetje. Het dorpje ligt midden tussen de weilanden en om wat diepte in de beelden te krijgen, koos ik voor de omlijsting door de zwarte elzen die er langs de slootkant groeien.
Van alle inheemse bomen komt de els het meest voor in Nederland. Op de Veluwe en in de Noordoostpolder ontbreekt-ie op een paar plekjes, maar dat is dan ook alles. De soort kan goed tegen nattigheid en is te vinden in moerasbos, dat vroeger, zeker in het westen van het land, heel algemeen was. Tegenwoordig is hij vooral te zien langs sloten. Als geen andere soort is de els voorbereid op de moeilijke leefomstandigheden van stilstaand, zuurstofarm water. Met stikstofbolletjes aan de wortels voorziet hij in zijn eigen voedsel. Bovendien vormen de wortels zogenaamde zinkers met een sponsachtige structuur waardoor de boom steviger staat. De zaadjes die uit de opengesprongen elzenproppen dwarrelen hebben luchtblaasjes zodat ze blijven drijven op het water. Eenmaal ergens aangespoeld vormen ze al snel een rij nieuwe boompjes langs de waterkant. Vroeger waren deze elzensingels heel talrijk, er was meer dan honderdduizend strekkende kilometer van in het toenmalige kleinschalige akkerland. De meeste elzensingels zijn nu nog te vinden in het gebied tussen Drachten en Dokkum (Friesland), daar staat nog een restant van bij elkaar opgeteld 3000 kilometer.

Aarlanderveen met ochtendnevel

Inmiddels was de zon boven de horizon uitgekomen en baadde de weilanden in een gouden licht. Een boer had zijn koeien het weiland in gestuurd en dat leverde mooie beelden op. Overigens kunnen koeien het slachtoffer worden van de els. Door de wortelmassa van die zinkers, is de boom bijzonder geaard. En dat leidt regelmatig tot blikseminslag in de elzen. Van de honderd koeien die jaarlijks door de bliksem worden getroffen is er altijd een behoorlijk aantal dat onder elzen stond te schuilen....
Op deze mooie ochtend was er echter geen wolkje aan de lucht en konden de koeien (en schapen) vredig grazen.

E-mailabonnees kunnen hier klikken om het filmpje te bekijken.

De polder ontwaakt

Door de wekker, die weliswaar niet voor mij ging, werd ik vroeg gewekt vandaag. Nog voor zonsopgang ben ik naar de Molenviergang in Aarlanderveen gereden. Twee uur heb ik gestruind, gefilmd en gezien hoe het polderland langzaam tot leven kwam in de gouden gloed van de opkomende septemberzon. Een perfect begin van het weekend. Ben jij even toe aan een 'zenmoment'? Bekijk dan het filmpje. Let op de kwikstaarten aan het eind: het kroosdek is zo dik dat ze in feite op het water lopen. Ze zakken bij elk stapje dat ze zetten een beetje weg. Sommige spreeuwen in de film hebben nog bruine koppen, zij zijn in overgangskleed van hun bruine jeugdveren naar het zwarte verenpak van de volwassenen.