Vier weetjes over sneeuw

Nu vrijwel het hele land voorzien is van een witte laag - met alle voor- en nadelen van dien - vertel ik je een aantal weetjes over sneeuw.

Alle sneeuwvlokken zijn uniek

Een sneeuwvlok ontstaat als een extreem koude waterdruppel bevriest rond een stof- of stuifmeeldeeltje. Er ontstaat dan een ijskristal. Terwijl dit ijskristal zich door de wolken beweegt, vriest er waterdamp aan het kristal. Als het water op die manier bevriest vormen de moleculen telkens zeshoekige figuren. Omdat er steeds watermoleculen bij komen, ontstaan takken aan elk van de zes zijden. Zo ontstaat een sneeuwvlok die zwaar genoeg is om naar beneden te vallen. Terwijl de sneeuwvlok valt zijn er veel variabelen die de vorming van de sneeuwvlok beïnvloeden. Kleine verschillen in temperatuur, luchtdruk, wind en dergelijke zorgen dat elke sneeuwvlok een unieke vorm krijgt. Om één sneeuwvlok te maken kunnen wel 100.000 waterdampdruppels nodig zijn. In een publicatie van Jennifer Harbster (Head of the Science Section in the Library of Congress’s Science and Business Reading Room) las ik dat in een land als de Verenigde Staten elke winter 1 quadriljoen sneeuwvlokken vallen (dat is 1 met 24 nullen: 1.000.000.000.000.000.000.000.000). En dat nog eens x 100.000 waterdampdruppels; dat zijn duizelingwekkende getallen. 

Elke sneeuwvlok is uniek. Hier zie je één van de zes zijden. 
Deze foto heb ik gemaakt met een macrolens

Sneeuw dempt geluid

Niets is magischer dan 's ochtends als eerste mens naar buiten te gaan in een vers besneeuwde wereld. Naast de pracht van zo'n onaangeroerde witte deken, ervaar je ook een stilte die er normaal niet is. Hoe komt dat? Een sneeuwvlok bestaat dus uit een heleboel ijskristallen die aan elkaar geplakt zitten. Naast deze ijskristallen bestaat een sneeuwvlok ook voor een groot gedeelte uit lucht. Geluiden worden door de lucht in de sneeuwvlok geabsorbeerd in plaats van weerkaatst waardoor het letterlijk stiller wordt als er sneeuw ligt. 

Sneeuw dempt geluid door de luchtkamers in een sneeuwvlok

Lopen in de sneeuw veroorzaakt geluid

Onaangeroerde sneeuw zorgt voor extra stilte. Geniet er maar even van voor je je eerste stap zet. Want zodra je voeten de sneeuw raken trap je de vlokken kapot. De wrijving van de ijskristallen tegen elkaar veroorzaakt het knerpende geluid bij elke stap die je zet. Hoe verser en kouder de sneeuw, des te meer gekraak je zult horen. Platgetreden sneeuw kraakt niet meer.

Lopen in de sneeuw

Een sneeuwvlok valt in wandeltempo

Een sneeuwvlok valt met ongeveer 5 kilometer per uur uit de lucht. Tijdens een storm kan dat wat sneller zijn, maar het is een stuk minder snel dan een regendruppel, die een flink fietstempo haalt: 39 kilometer per uur. Dat is nog niks vergeleken met grote hagelstenen. Hagel valt met verschillende snelheden afhankelijk van de grootte: kleine korrels (ca. 1 cm) vallen rond de 25-35 km/u, terwijl grotere hagelstenen (2-4 cm) snelheden van 40-70 km/u halen. Extreem grote stenen kunnen met een snelheid van 120-170 km/u uit de lucht knallen. 

Sneeuw valt in een rustig tempo

Geniet nog even van de sneeuw deze dagen!

Sneeuw, koperwieken en gewiekste roofvogels

Koperwiek

Al weer twee weken geleden joeg een sneeuwstorm over ons land. We waren op dat moment in Zuid-Limburg waar weinig sneeuw viel en de wind nauwelijks de takken beroerde. Code rood leek daar dan ook wat overdreven, maar maakte reizen naar het noorden onmogelijk. Toen we maandagmiddag terugkeerden naar huis lag in Zuid-Holland een redelijk pak sneeuw en er viel nog een beetje bij. Tijd om verslag te doen van het winterse weer in het park. Tot mijn vreugde zag ik er koperwieken, deze prachtige lijsters met koperkleurige vlekken bij hun vleugels zochten voedsel aan de voet van bomen. Ze komen uit Siberië en brengen bij ons alleen de winter door. Dit was mijn eerste waarneming van dit seizoen. Er scharrelde een groepje van 10-12 vogels rond en ik kreeg ze goed in beeld. Aan het foerageergedrag kun je koperwieken goed onderscheiden. Jac. P. Thijsse heeft dat in 1902 al eens mooi beschreven in het tijdschrift De Levende Natuur: 

"Een lijstertroep is gemakkelijk van een vlucht spreeuwen te onderscheiden, doordat de laatste zich altijd met groote juistheid tegelijk en in dezelfde richting, ja zelfs in hetzelfde vlak bewegen. De lijsters daarentegen blijven wel bij elkaar, maar hebben volstrekt geen eenheid van beweging. Let maar eens op. Een troep koperwieken is bezig in een weiland. Uit de verte kunt ge al zien, dat het koperwieken zijn, niet alleen aan hun grijzen rug en wit met zwart gestippelde buikzijde, maar ook aan de omstandigheid dat ze huppelen en dat de troep over een groote oppervlakte verspreid is. Waar twintig koperwieken ,,grazen", kunnen wel honderd spreeuwen een plaats vinden. Nu komt ge wat al te dichtbij en een der koperwieken meent, dat er gevaar is. Hij steekt zijn kop op, zegt: "sriee" en vliegt dan weg over een stuk of drie van zijn makkers heen. Deze zien omhoog, vinden, dat het ook "sriee" is en ijlen hem na. En dan ontstaat er onder de overigen wat ongerustheid. Sommige kijken op, andere blijven dooreten, af en toe vliegen er een stuk of zes op en dat kan zoo wel meer dan een minuut voortduren. De eerste vluchteling zit al lang ergens in een boom, als de laatste troep pas onderweg gaat en dan mankeert er nog veel aan, dat ze alle dezelfde richting nemen. Het gebeurt heel dikwijls, dat een groot gedeelte in boomen aan de tegenovergestelde zijde van het veld terecht komt. Dan ontstaat er een groote ongerustheid, totdat troep No. 2 zijn vergissing bemerkt en weer heel ordeloos zijn weg naar het gros van 't leger zoekt."

Smelleken
Foto: David St. Louis - Merlin 2, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org

Koperwieken en andere lijsterachtigen hebben een typische manier van vliegen: ze houden de vleugels eentiende van een seconde tegen hun lijf en maken een korte, golvende vlucht. Florian Bijmold heeft daarbij iets heel opmerkelijks waargenomen. Roofvogels zoals sperwers en smellekens imiteren deze vlucht en vliegen mee met zo'n slordige groep alsof ze lijsters zijn en slaan vervolgens toe om een koperwiek of kramsvogel te pakken. In het tijdschrift De Takkeling beschrijft hij zijn eerste waarneming op dat gebied: 

"Zeer laag over de grond zag ik vanuit mijn ooghoek een smelleken aankomen. De vogel vloog linea recta naar de net opgestegen lijsters. Een paar seconden daarna vloog het smelleken in dezelfde lijn en met ongeveer dezelfde afstand tussen de lijsters mee. Het smelleken maakte dezelfde vleugelslagen als de kramsvogels en de koperwieken. De roofvogel manifesteerde zich als een lijster. Ik had moeite om in die paar seconden voor de uiteindelijke aanval het smelleken te herkennen tussen de bijna even grote lijsters. Het smelleken had zich geïnfiltreerd in de groep en die hadden te laat door dat er een wolf in schaapskleren met hen meevloog. Het smelleken sloeg na een korte versnelling een kramsvogel. De twee vogels ploften samen op de grond. Een schermutseling volgde en het duurde meer dan vijf minuten voordat het smelleken de kramsvogel had gedood." 

Later nam hij hetzelfde gedrag bij sperwers waar en ook andere vogelwaarnemers hadden dit specifieke gedrag opgemerkt. Niet alleen imiteerden de sperwers lijstergedrag, maar ze pasten dezelfde truc ook toe bij kieviten, tortels, gaaien en groene spechten. Hoewel ik onlangs een sperwer in het park zag, konden de koperwieken deze dag rustig eten zoeken. Behalve een fietser en een filmer kwam er even niemand op hun pad. Klik hier om het filmpje te bekijken. 

Voedsel zoeken in de sneeuw

In het afgelopen sneeuwweekend heb ik nog twee filmpjes gemaakt, één in de Amsterdamse Waterleidingduinen (waar maandag nog volop sneeuw lag) en één in mijn achtertuin waar de vogels af en aan vlogen om te eten van de bessen, zaden en de pindakaaspot. Beide films staan in het teken van voedsel zoeken trouwens, want de herten waren in de duinen aan het snuffelen in het sneeuwdek naar iets eetbaars. De grond die zij zo omwoelden werd meteen bezocht door vogels die wilden zien of er ook iets van hun gading bij was, zo zie je een vink en een pimpelmees opduiken tussen de bladeren. Een roodborstje wilde niet wachten tot het damhert weg was en vloog om het damhert heen, een leuke waarneming. Verder zie je in dit filmpje een aantal grote zaagbekken, de paartjes worden nu gevormd, voor zij naar het hoge noorden trekken om te broeden. Meer informatie over grote zaagbekken vind je in een eerder blog.

De voedersilo's in onze tuin worden altijd wel bezocht, maar tijdens het sneeuwweekend vlogen de vogels letterlijk af en aan. Een vrouwtjesmerel (bruin van kleur) heeft zich de sierappelboom toegeëigend en staat geen indringers toe. Het mannetje (zwart met een oranje snavel) neemt als het kan zijn kans waar, maar dat wordt niet altijd op prijs gesteld. Ook de mussen vechten in dit filmpje om voedsel. Zeker voor kleine vogels is het in de winter van belang om veel te eten. In Estland en Litouwen heeft pas een onderzoek plaatsgevonden naar het gewichtsverlies van koolmeesjes gedurende de nacht. In nachten waarin het zo'n vijf graden vriest raken ze maar liefst 10% van hun lichaamsgewicht kwijt om op temperatuur te blijven. Elke nacht verliezen ze 2,2 gram op een gewicht van ruim 20 gram. Stel dat wij elke nacht eens 6 of 8 kilo zouden verliezen en dat er elke dag weer aan moeten eten om de nacht weer te overleven....Het onderzoek in Litouwen betrof nachten tot wel - 43 graden C. Een deel van de vogels vriest bij zulke temperaturen dood. Die dode mezen hadden maar liefst een kwart van hun gewicht verloren en daarmee een kritische grens overschreden. De vogeltjes die de nacht levend doorkwamen waren maximaal 13% lichaamsgewicht kwijt geraakt. Op zo'n moment is het fijn als je als vogel kunt rekenen op een maaltje op een vaste plek waar je van op aan kunt. Nadat ik de resultaten van dit onderzoek had gelezen, heb ik de voedersilo nog maar eens bijgevuld.

Flitswinter

Dit weekend beleefden we een flitswinter. Zaterdag begon het te sneeuwen, zondag lag er (in delen van het land) een aardig pak sneeuw en op maandag deed de dooi al weer zijn werk. Dat steekt schril af bij de winter van 2009/2010 toen gemiddeld 42 dagen met een sneeuwdek werden geteld, met uitschieters in het noordoosten tot 55 dagen! Over de jaren gezien ligt er in een gemiddelde winter 13 dagen een sneeuwdek, maar de laatste jaren halen we dat aantal al lang niet meer. Reden genoeg dus om er meteen met de camera op uit te gaan. Dit filmpje legt het weekend vast van zaterdagochtend tot zondagavond. Van het eerste laagje dunne sneeuw waarop de kinderen meteen al met een sleetje de dijk af roetsjten, tot een mooie avondstemming met de smeltende sneeuw. In latere blogs kom ik nog eens terug op dit sneeuwweekend met een filmpje over de besneeuwde Amsterdamse Waterleidingduinen en de vogels in mijn wintertuin. Dit filmpje is gemaakt in Alphen aan den Rijn, het Bentwoud (Boskoop) en langs de houtkade van het Spookverlaat in Koudekerk aan de Rijn. Sneeuw nodigt uit tot spoorzoeken. Let in het filmpje maar eens op hoe de vogels lopen en wat voor soort poten ze hebben. Bij de meeste soorten heb ik ook de loopsporen vastgelegd. Een minicursus spoorzoeken dus.