Een orchidee op elke straathoek

Na 10 jaar noeste arbeid - van het zoeken van informatie tot het bestuderen en fotograferen van zowat ieder detail van elke Nederlandse orchidee - hebben vier auteurs een standaardwerk opgehoest: Orchideeën in Nederland. Ik had het boek in augustus meteen besteld toen ik er over las in de KNNV-nieuwsbrief en op 19 september was het zo ver. De bezorger bracht mij 3,5 kilo orchideeëninformatie op bijna 900 pagina's. Ik sloeg het boek op een willekeurige pagina open en zag dit plaatje:

Bron: Orchideeën in Nederland
(Meijerink, Hartgers, Engels, Muusse 2026)

Ik kreeg meteen kortsluiting in mijn hersens: bestaat er in Nederland een orchidee die zo wijdverspreid is? En ja, dat is dus zo, maar daarover later meer.

Eerst maar eens een paar andere getallen uit het boek, die zelfs voor mij als orchideeënliefhebber een eyeopener waren. Dat we het in Europa met ongeveer 300 soorten moeten doen, was me wel bekend. En daar komt misschien uit voort dat we (in ieder geval ik) orchideeën als iets heel zeldzaams zien. Maar wereldwijd zijn er meer dan 29.000 soorten orchideeën. Azië en Zuid-Amerika zijn de koplopers met ieder meer dan 10.000 soorten. 

Orchidee, gezien tijdens een reis in Ecuador
De bloem lijkt op het gezicht van een aapje

Met deze aantallen vormen de orchideeën de tweede grootste plantenfamilie op aarde. Alleen de composieten (waar bijvoorbeeld het madeliefje en de paardenbloem bij horen) zijn talrijker, met 32.000 soorten. De grassen staan op de vijfde plek met 11.000 soorten. Dat er minder soorten zijn, zegt echter niks over de verspreiding, want de grassen zijn alom tegenwoordig. Maar dat is meer van hetzelfde dus. 

De grote verscheidenheid aan de orchideeën is 'pas' in de laatste 5 miljoen jaar ontstaan. Hun historie gaat echter terug tot de tijd van de dinosauriërs - 120 miljoen jaar geleden. Dat is sowieso een tijd waar ik graag eens een kijkje had willen nemen, en nu helemaal :). 

De orchideeën zagen er toen overigens anders uit: ze hadden drie buitenste en drie binnenste bloemblaadjes. Ze hadden nog niet de voor orchideeën kenmerkende lip. 

Afijn, terug naar het verspreidingsplaatje dus. Die landelijke verspreiding betreft de brede wespenorchis, de meest algemeen voorkomende orchidee in Nederland. Het is een forse plant, die je niet snel over het hoofd ziet, maar ik had 'm nooit eerder opgemerkt.

Brede wespenorchis
Foto: Cbaile19 - Own work, CC0,
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=119835538

Er staan allerlei foto's van groeiplaatsen in het boek: bermen, plantsoenen, boomspiegels en ze piepen zelfs boven lage heggetjes uit. Ik ging op waarneming.nl eens kijken waar deze soort in mijn woonplaats te vinden was. Deze zomer werd de orchidee gerapporteerd in twee tuinen, een brandgang en tussen het grind op een industrieterrein. Daar kon ik ze nu niet meer vinden, maar in het Bentwoud zagen we nog een bloemstengel met de kenmerkende bladeren die zo'n beetje aan het eind van zijn latijn was. De brede wespenorchis bloeit van midden juni tot het begin van de herfst, dus met een beetje geluk hadden we een bloeiend exemplaar kunnen vinden. Maar dat zal moeten wachten tot volgend jaar....

In de winter kun je nog de verdroogde aren met de zaden tegenkomen, dus het heeft wel zin om eens goed rond te kijken om deze soort op het spoor te komen. 

Brede wespenorchis in oktober

Bovenop de bloeiaar zag ik een wit bolletje. Voor zover ik heb kunnen nagaan is dat een eizakje van een spin. Vooral kruisspinnen en kogelspinnen maken zo'n zakje van honderden dicht op elkaar geweven spinnendraden. Hierin kunnen de eitjes hoog en droog de winter overleven. 

Eizakje van een spin

Op zo'n stengel kunnen wel 40 bloemen in bloei komen. Ze worden vooral - maar niet uitsluitend -  bestoven door wespen. De meeste orchideeën maken geen nectar aan, maar maken gebruik van andere trucjes om bestuivers te lokken, zoals ik in dit blogje over de bijenorchis schreef. De brede wespenorchis is een van de uitzonderingen, de wespen komen af op de nectar in de plant. 

Foto: Milanaranim - Own work, CC BY-SA 4.0,
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=138185245

Maar die orchideeën blijven aparte 'verleiders', want uit een onderzoek naar de chemische samenstelling van de nectar blijkt dat er narcotische stoffen in zitten. Oxycodon (een morfineachtige pijnstiller) en ethanol (dit zit onder andere in drinkbare alcohol) zorgen dat het insect versuft en sloom wordt. Hierdoor blijven ze langer op de plant en is er dus meer kans op bestuiving.

Om de wespen überhaupt richting de plant te krijgen gebruikt de orchidee nog meer chemische trucjes. De brede wespenorchis zendt een signaalstof uit dat rupsen de plant aanvreten (ook al is dit niet het geval). Wespen komen hier op af omdat ze denken dat er wat te snacken valt. Daarmee komen ze bedrogen uit, maar krijgen als troost de licht verdovende nectar.

Orchideeën blijven een fascinerende plantengroep. Het nadeel van werken in het onderwijs is dat je gebonden bent aan de schoolvakanties. Vrij nemen in de bloeitijd van de orchideeën was nooit een optie. Juni is de maand van afstudeerverdedigingen, de laatste toetsen en de voorbereiding voor het nieuwe schooljaar. Mijn eerste goede voornemen voor na mijn pensioen is om in juni op vakantie te gaan om orchideeën te zoeken en bestuderen. Hopelijk is het in 2027 zo ver. Dan gaat mijn nieuw orchideeënboek zeker mee!