Inktzwammen: geschubd of niet geschubd

Paddenstoelen verschijnen langs de paden

De paddenstoelen zijn weer uit de grond geschoten. In het park zag ik langs de paden veel (straat)champignons en geschubde inktzwammen. Ik ging elke dag even kijken en kon op die manier goed zien hoe de inktzwammen zich ontwikkelden. Die verandering gaat razendsnel: tussen het opkomen van de paddenstoel en het volledig vergaan zit vaak niet meer dan 24 tot 48 uur. De inktzwam doet aan 'zelfvertering' of wel vervloeiing, hij heeft zijn eigen afbraak volledig in de hand! En dat doet-ie niet voor zijn lol, maar om te zorgen voor verspreiding van de sporen. 

Geschubde inktzwam piept boven de aarde uit

Bij de meeste paddenstoelen staat de hoed horizontaal (wijd) open, zodat de sporen uit de lamellen naar beneden kunnen vallen om door de wind verplaatst te worden. Bij een smalle, hoge paddenstoel als de inktzwam is dat een stuk moeilijker. De lamellen staan zo dicht op elkaar dat de sporen vast komen te zitten als ze naar beneden vallen. 

De geschubde inktzwam richt zich verder op

De sporen aan de onderste rand van de hoed rijpen als eerste. Zodra ze rijp zijn, worden deze door de wind verspreid. Als dat is gebeurd treedt er een bijzonder proces in werking: de cellen van de lamellen die hun sporen hebben afgegeven produceren een enzym dat hun eigen weefsel letterlijk vloeibaar maakt. 

De sporen aan de onderrand rijpen als eerste

Door het enzym lossen de gebruikte lamellendelen op in een dikke, zwarte vloeistof: de 'inkt'. Doordat de onderste rand van de hoed wegsmelt en als zwarte druppels naar beneden valt, krult de resterende hoedrand iets naar buiten. Hierdoor komt de volgende rij met rijpe sporen bloot te liggen voor verspreiding door de wind.

De hoed vervloeit en krult naar buiten

Hoewel het lijkt of alle sporen in de inkt verdrinken, blijkt uit onderzoek dat het grootste deel van de sporen vlak voor het smelten via de wind ontsnapt. De sporen die wel in de zwarte druppels op de grond belanden blijven plakken aan de poten van dieren. En als die weggelekte inkt opdroogt, gaan deze sporen alsnog 'op de wind'.

De paddenstoel leeft van dood plantaardig materiaal, maar is tegelijk ook een vleeseter. De geschubde inktzwam kan rondwormen vangen met doornige uitsteeksels op kleine, ronde structuren die onder de grond op het mycelium (de zwamvlok) zitten. De uitsteeksels scheiden een toxine af, waardoor de rondworm zich niet meer kan bewegen. Vervolgens wordt de rondworm overgroeid met schimmeldraden en binnen enkele dagen verteerd. Dit doen de inktzwammen vooral op plekken waar minder stikstof voorhanden is. Met het 'vlees', vullen ze hun dieet aan. Hoe bijzonder is dat!

De schubben op de hoed ontstaan door het openbreken van het velum (het vlies dat de jonge paddenstoel helemaal omhult). Door de snelle groei van de paddenstoel krullen de velumresten bij het openbreken. Het dikke velum werkt als een isolerend jasje dat de paddenstoel beschermt tegen uitdroging en kou.

Ik vroeg mij af waarom de kale inktzwam dan zonder bescherming kan, want beide paddenstoelen groeien min of meer in dezelfde gebieden.

Kale inktzwam

Het velum van de kale inktzwam is veel dunner dan dat van zijn geschubde broer en het slijt door regen snel weg. Waar de geschubde inktzwam een kwetsbare hoedhuid heeft, die door het mollige velum beschermd moet worden, heeft de kale inktzwam een veel compactere hoedhuid. Die 'huid' is voldoende sterk om het onderliggende weefsel te beschermen, waardoor de kale inktzwam geen extra 'jas' nodig heeft. Er gaat weinig vocht verloren omdat de schubben niet openstaan en regen druipt er snel langsaf. Als dat water in de grond komt kan de zwam het snel opnemen. Tenslotte staan de kale inktzwammen knusjes in groepjes bij elkaar. Zo'n bundel biedt bescherming tegen wind en zon. De buitenste paddenstoelen zijn de pineut, maar de zwammen binnenin profiteren van een vochtig microklimaat. 

Kale inktzwammen groeien in bundels
en creëren hun eigen microklimaat

Veel paddenstoelenplezier de komende weken!