Waarom hebben loofbomen zoveel verschillende bladvormen?

Een slinger met verschillende bladvormen

Nu sommige bladeren beginnen te verkleuren komen ze wat meer in de belangstelling te staan en zo vroeg ik me af waarom loofbomen zoveel verschillende bladvormen hebben. Het lijkt me niks van doen te hebben met herkenning, want bomen kunnen niet op stap gaan om een collega-eik of beuk te zoeken. Maar helemaal toevallig zal het niet zijn, want vrijwel alles in de natuur heeft een functie. Zo blijkt dat ook te zijn voor het boomloof: de bladeren hebben zich door evolutie aangepast aan hun specifieke leefomgeving en omstandigheden. 

De belangrijkste redenen voor de verschillende bladvormen hebben te maken met vijf aspecten: licht, temperatuur, water, vraat en wind.

Elke boomsoort zijn eigen bladvorm

Brede bladeren vangen veel zonlicht op en vergemakkelijken daarmee de fotosynthese, waarmee voedsel gemaakt wordt door de boom. Maar grote bladeren kunnen daardoor ook snel warm worden in de zon. Inkepingen in het blad zorgen dat er wind over het blad kan waaien zodat de boom toch koel blijft. Een ander nadeel van een groot blad is dat er veel water verdampt via de bladeren. Op droge of winderige plaatsen zul je dus eerder bomen of struiken met kleine of smalle bladeren vinden. Vreemde vormen, stekelige randen en harde structuren maken het voor rupsen en andere insecten lastiger om het blad op te peuzelen. In koude en winderige gebieden hebben veel boomsoorten diep ingesneden bladeren. Die inkepingen laten wind en sneeuw passeren zodat de boomtakken niet afbreken. 

Brede bladeren hebben voor- en nadelen

De esdoorn (in het midden op de tekening met de vijf bladeren) heeft een vrij specifieke bladvorm met zijn puntige bladeren en diepe inkepingen. Dat zijn twee heel bepalende factoren voor de esdoorn. De diepe inkepingen zorgen er voor dat de wind makkelijk langs het blad kan waaien om de grote bladeren te koelen en om te voorkomen dat de boom zoveel wind vangt dat takken afbreken. Het is ook een besparing van energie en voedingsstoffen voor de boom, want in de inkepingen hoeft de boom geen bladweefsel aan te maken. 

Door de uitstekende punten blijft er toch een flink oppervlak over om zonlicht op te vangen voor fotosynthese. Langs de inkepingen valt er ook op bladeren die lager aan de boom zitten nog voldoende zonlicht om te overleven, dat dan weer opgevangen wordt door de punten :). Zo is de cirkel rond.

Esdoornbladeren met punten en inkepingen

De lijsterbes heeft een totaal andere bladvorm: samengestelde bladeren, die bestaan uit meerdere kleine deelblaadjes aan één steel. Ook deze specifieke bladvorm biedt de boom een aantal slimme biologische voordelen.

In plaats van veel energie te steken in het maken van zware, houten zijtakken, gebruikt de lijsterbes de bladsteel als tijdelijke tak. In de herfst laat de boom de hele steel vallen. De lijsterbes groeit vaak op open plekken, bosranden en in schrale omstandigheden waar het hard kan waaien. De openingen tussen de kleine deelblaadjes laten de wind er gemakkelijk doorheen waaien. Hierdoor scheuren de bladeren niet en vangt de boom minder wind. De kleine blaadjes kunnen flexibel meebewegen met het licht. Omdat ze zo fijn van structuur zijn, koelen ze door de wind ook heel snel af. Dit voorkomt dat de bladeren verbranden als ze in de volle zon staan. Door de fijne structuur en de puntige vorm van de deelblaadjes blijft regenwater er niet lang op liggen. Dit verkleint de kans op schimmels en ziektes.

Lijsterbes met samengestelde bladeren

Met deze kennis in je achterhoofd kun je eens letten op de bladvorm en hoe deze past bij de standplaats van de boom. Dat is vooral interessant bij bomen die op een natuurlijke manier op hun plek terecht zijn gekomen. Maar ook bij de bomen die je in een stadspark tegenkomt kun je deze informatie gebruiken. Die parkbomen zijn daar vaak min of meer willekeurig aangeplant om voor een gevarieerde begroeiing te zorgen. Als je let op de leefomstandigheden in het park, kun je dan zien welke bomen daar thuishoren en welke bomen eigenlijk ergens anders zouden moeten staan? 

Als uitsmijter nog een laatste plant, die wel hoog kan worden maar geen stam heeft: de wilde wingerd is een klimplant met een handvormig samengesteld blad. De bladvorm van deze plant is volledig aangepast aan oppervlakken zoals muren, bomen en schuttingen. Omdat de wilde wingerd verticaal omhoog groeit, moeten de bladeren plat tegen de muur of boomstam liggen. De bladvorm zorgt ervoor dat de bladeren als mozaïek perfect langs en over elkaar heen vallen. Hierdoor vangen ze vrijwel elk straaltje zonlicht op zonder elkaar te veel in de schaduw te zetten. De bladeren vormen samen een dicht, gelaagd groen scherm (en in de herfst prachtige rode, roze of oranje kleuren!). In de zomer houdt deze bladerdichtheid de felle zon tegen, wat de boom of muur erachter koel houdt. 

Wilde wingerd

De openingen tussen de deelblaadjes zorgen er tegelijkertijd voor dat de wind warmte en vocht efficiënt kan afvoeren, zodat de plant zelf niet oververhit raakt op een hete stenen muur. Voor een klimplant die afhankelijk is van kleine zuignapjes of hechtstengels om overeind te blijven, is gewicht en wind een grote vijand. Door het blad op te delen in losse blaadjes, kan de wind er makkelijker doorheen waaien. Dit voorkomt dat stormen de hele plant van de muur lostrekken. 

De deelblaadjes hebben scherpe, gezaagde randen en lopen uit in een fijne punt. Dit werkt als een natuurlijk afvoergootje. De bladeren worden niet te zwaar door regenwater en het verkleint de kans op schimmelvorming als de bladeren op elkaar liggen. 

Machtig mooi hoe deze aanpassingen allemaal zijn ontstaan. Voor je eigen veldonderzoek geef ik je mijn ezelsbruggetje mee: LIWIWATEM (licht, wind, water, temperatuur). Dat zijn de dingen waar je op moet letten als je de herfstbladeren vanaf nu - hopelijk met extra interesse - bekijkt!