De bijenorchis bloeit weer

In 2008 waren we met de hele familie een weekje op Zakynthos. Ik ben niet zo'n waterfan, dus terwijl de anderen spetterden in het zwembad vermaakte ik me met de camera op een braakliggend stukje grond naast ons hotel. Ik kon geen genoeg krijgen van de bijen- en sniporchissen en ander mooi bloeiend spul. 

Sniporchis (of een kruising van sniporchis met bijenorchis)
Zakynthos 2008

In die tijd waren bijenorchissen nog tamelijk zeldzaam in Nederland. Ze werden gezien op enkele plaatsen langs de kust, in Zeeland en Limburg. 

Waarnemingen van de
bijenorchis in 2008
Bron: waarneming.nl

Waarnemingen van de
bijenorchis in 2026
Bron: waarneming.nl

Een kleine 20 jaar later is dat beeld veranderd. De bijenorchis heeft zich in ons land flink uitgebreid en nu is de tijd om te kijken of je er een kunt spotten als je in het westen, langs de grote rivieren of in Zuid-Limburg woont. Wij zagen deze prachtige orchideeën een paar jaar geleden langs het fietspad in het Bentwoud.

Bijenorchis

De bijenorchis behoort tot het geslacht Ophrys, een van de meest intrigerende orchideeëngroepen. Het bijzondere van de Ophryssen is dat de bloemen bestoven worden door mannetjesbijen of -wespen die proberen met de bloemen te paren. De bloemen van de bijenorchis lijken in geur en uiterlijk op de vrouwelijke langsprietbij en zijn bedoeld om de mannetjesbij te verleiden. Wanneer de bij ontwaakt uit zijn 'paringsroes' en ontdekt dat hij bedrogen is, heeft de orchidee al twee stuifmeelklompjes op zijn kop bevestigd. En dan ontbreekt er ook een beloning in de vorm van nectar, want dat maakt de plant niet aan. De langsprietbij komt echter niet voor in Nederland dus moet de orchidee op een andere manier voor de voortplanting zorgen: de bijenorchis is zelfbestuivend. 

Een geel stuifmeelklompje onder het groene napje.

Bij de bijenorchis bevindt de stempel zich aan het zogenaamde zuiltje (de vergroeide stamper en meeldraad), dat net boven de opvallende bloemlip uitsteekt. Dit groene deel bevindt zich in het midden van de bloem en lijkt sterk op het kop-borststuk van een insect. De stempel zit bovenaan het zuiltje en is vaak gevormd als een klein, gebogen 'snaveltje'. De stuifmeelklompjes hangen aan lange, dunne steeltjes ("staartjes") vanuit het zuiltje vlak voor en onder de stempel. Dankzij de zwaartekracht of een windvlaag bungelen de stuifmeelklompjes precies tegen de stempel aan, waardoor de plant zichzelf kan bestuiven.

In onderstaande botanische illustratie zie je dat iets beter.

Bijenorchis
Bron: Correvon, Henry, 1854-1939 
 No restrictions, wikimedia

Al met al een plant om even bij stil te staan als je er langs fietst of loopt! 

In het najaar trekt de plant zich terug in de grond met twee vlezige knollen. Gedurende de winter wordt daaruit een bladrozet gevormd. Dat is een risico in een strenge winter, maar tot op heden heeft dit de opmars van de bijenorchis nog niet echt belemmerd. 

Het duurt wel zes jaar eer uit zaad een bloeiende plant groeit

Hoewel de soort goed gedijt op braakliggend terrein (zoals ik in Zakynthos al ontdekt had) duurt het tot wel zes jaar eer uit de flinterdunne zaadjes (maximaal 0,8 mm lang en een kiem van ± 0,2 mm) een bloeiende plant groeit. Om te kiemen zijn ze in de bodem afhankelijk van specifieke mycorrhiza-schimmels, die de plant van voedingsstoffen voorzien. In de natuur kan dit kiemproces onder de grond al één tot enkele jaren duren. Nadat het zaadje ontkiemt, vormt zich eerst ondergronds een klein knolletje. Pas daarna verschijnt er een klein rozetje met bladeren boven de grond, dit neemt ook weer één tot twee jaar in beslag. Tenslotte heeft de plant nog één tot drie jaar nodig om ondergronds energie op te bouwen totdat hij groot en sterk genoeg is om de eerste bloemstengel te produceren. 

Omdat orchideeën samenleven met bepaalde schimmels heeft het geen zin deze op te graven en te verplaatsen (naar een tuin of zo). Laat de orchideeën dus op hun plek staan en geniet er van door te kijken!