Paddenstoelenparade: plaatjes versus buisjes

Gouwebos

In mijn vorige blog schreef ik al dat ik op zoek was naar paddenstoelen in het Lindenlaantje in het Gouwebos. Dat is een plek waar je leuke soorten tegenkomt. Er staan altijd wel vliegenzwammen, maar ik zag er ook boleten zoals eekhoorntjesbrood, parelamanieten, lila satijnvezelkoppen en paarse schijnridderzwammen. Sommige van deze paddenstoelen verspreiden hun sporen via plaatjes (lamellen) onder de hoed en andere via buisjes. Ik zat weer eens in de 'waarom'-modus, dus besloot uit te zoeken wat de voor- en nadelen van elke vorm zijn. 

Al meteen aan het begin van het laantje zag ik voorbeelden van zowel plaatjes- als buisjeszwammen.

Paarse schijnridderzwam met plaatjes

(Roodsteel)fluweelboleet met buisjes

Zowel de plaatjes als de buisjes zien er prachtig uit. Ik kan echt genieten van zulke wondertjes der natuur. De oudste stamvormen van de steelpaddenstoelen hadden waarschijnlijk een heel eenvoudig, glad vruchtlichaam. Sporen werden aan de buitenkant van een gladde structuur geproduceerd. De zwammen waarbij plooien ontstonden in dat gladde vruchtlichaam konden meer sporen bevatten en waren dus succesvoller. De plooien werden dieper en veranderden in loshangende, verticale plaatjes (zoals bij vliegenzwammen) of groeiden aan elkaar vast tot een netwerk van verticale buisjes (zoals bij boleten). Onderzoek toont aan dat plaatjes minstens zes tot acht keer onafhankelijk zijn ontstaan in verschillende schimmelfamilies. Dit betekent dat verschillende groepen schimmels telkens weer op dezelfde optimale oplossing stuitten om hun sporen te verspreiden.

Plaatjes van de vliegenzwam

Buisjes van een omgestoten fluweelboleet

Sporen die in buisjes zitten, zijn goed beschermd tegen droogte, zon en harde wind. Ze verlaten de paddenstoel pas als ze volledig rijp zijn. De sporen vallen door de zwaartekracht recht naar beneden, pas als ze onder de zwam hangen worden ze door de luchtstroom meegenomen. In tegenstelling tot de sporen bij plaatjes, kunnen ze niet aan elkaar blijven plakken. 

Maar de nauwe buisjes komen in het gedrang als een paddenstoel scheef groeit, als er insecten in gaan of vuil zich daar ophoopt. Dan raken buisjes snel verstopt, waardoor de sporen niet kunnen vallen. Plaatjes zijn aan de onderkant volledig open, waardoor sporen makkelijker ontsnappen, zelfs als de paddenstoel een beetje uit het lood staat. Omdat de ruimte tussen plaatjes direct in verbinding staat met de buitenlucht en de wind, kunnen vallende sporen bovendien sneller door luchtstromen worden meegenomen zodra ze van de lamel loslaten. Zo heeft elke vorm zijn voor- en nadelen. 

Parelamaniet (plaatjes)

Eekhoorntjesbrood (buisjes)

Zoals je ziet, is de parelamaniet aangevreten door insecten. Dat zou ook best het geval kunnen zijn bij het eekhoorntjesbrood, alleen valt dat minder op. Buisjespaddenstoelen zijn over het algemeen kwetsbaarder voor maden. Vliegen en muggen zetten in de buisjes hun eitjes af. Zodra de larven uit het ei kruipen zitten ze goed verscholen in de vochtige, beschermende tunnel. Roofinsecten hebben zo het nakijken. De sponsachtige buisjeslaag is heel zacht en sappig, daar knagen die maden zich makkelijker doorheen dan de taaiere lamellen. In de buisjes zitten bovendien megaveel sporen, die heel eiwitrijk zijn. Kortom dit is een sterrenhotel en een sterrenrestaurant in één voor de insecten. Veel boleten laten zich dit niet zo maar aanleunen. Bij beschadiging van het weefsel vindt een oxidatie-reactie plaats. Het weefsel verkleurt en wordt giftig of minder lekker voor de insecten. Zo'n verkleuring kun je zien op de foto van de omgestoten fluweelboleet. 

De open lamellen van de plaatjespaddenstoelen bieden roofinsecten (zoals kevertjes of mieren) vrij spel om balancerend over de plaatjes eitjes of jonge larven op te smikkelen. Vaak worden de eitjes daarom onderin de steel gelegd, zodat de larven zich eerst tegoed kunnen doen binnen de steel voor ze in het open jachtterrein komen van hun vijanden. 

Vliegenzwam

Parelamaniet

Paarse schijnridderzwam