Een voorjaarsspanner in een grillige lente

Een jaar of dertig geleden reisde ik door Argentinië en in de zuidelijkste stad van de wereld, Ushuaia, werden we verwelkomd met de mededeling dat we er vier seizoenen in één dag konden verwachten. Dat was niks te veel gezegd. Een dag kon zonnig beginnen en tegen de middag lag er een sneeuwdek. De sneeuw werd met regen en een keiharde wind weer weggevaagd waardoor de afvoergoten overstroomden. Het smeltwater glinsterde dan al weer in de zon. Zo gek is het in Nederland nog niet, maar in een paar weken tijd hebben we wel degelijk vier seizoenen gehad. Er waren zeer zonnige lentedagen met een temperatuur van een graad of 17. Afgelopen maandag nog fietsen we door een windstille polder en aten een ijsje in de zon. Inmiddels hebben we al weer storm en regen achter de kiezen en de temperatuur haalt soms de 10 graden niet. Nauwelijks een maand geleden liepen we nog in de sneeuw.

Een maand geleden liepen we nog in de sneeuw

We maakten toen een wandeling door de Onzalige Bossen bij Rheden (Veluwe). In het naaldbos was het vrij donker en nevel steeg op uit de smeltende sneeuw. Het deed inderdaad nogal 'onzalig' aan, in de betekenis van 'een beetje spookachtig'. Toch is de naam van de bossen zo niet bedoeld. Het meest waarschijnlijk is dat de naam Onzalige Bossen is afgeleid van het Middelnederlandse woord on-saelig, dat armzalig betekent. Dit slaat op de voedselarme grond die niet erg geschikt is voor landbouw. 

Een andere verklaring voor de naam heeft te maken met de familie van Sadelhoff. In de zeventiende eeuw behoorde heel Rheden en een groot deel van de omliggende bossen aan deze familie. Het andere deel was eigendom van de Graven van Nassau die het gebruikten als jachtgebied. Door de vele onderlinge twisten tussen de eigenaren over het jachtrecht, kreeg het daarom de naam On-Sadelhoffse Bossen, wat later verbasterd werd tot Onzalige Bossen.

Met onze voeten in sneeuwblubber en een muts op tegen de regen wandelden we over de Koningslaan, een heuvelachtige beukenlaan die is aangelegd door Koning-stadhouder Willem III om zijn jachtverblijf Hof te Dieren te verbinden met zijn slot op de Ginkelse heide. 

Op weg naar de Koningslaan

Er kwam een mager zonnetje door en die kleine wisseling in temperatuur verklaarde misschien waarom er een vlindertje uit de boom dwarrelde. Het was een kleine voorjaarsspanner. Dit dappere nachtvlindertje vliegt in het algemeen van februari tot april. In milde winters kunnen ze zelfs al in januari vliegen! Van april tot in juni voedt de rups zich vooral op eiken, maar ook op andere loofbomen om vervolgens als pop onder de grond te overwinteren. Het feit dat het beestje vleugels had, betekende dat we te maken hadden met een mannetje. De vrouwtjes gaan vleugelloos door het leven, ze hebben alleen minieme vleugelstompjes. Ik had nog nooit een voorjaarsspanner gezien, en dat heeft te maken met de juiste tijd maar vooral de juiste plaats. Het is een insect van de zandgronden. 

Kleine voorjaarsspanner

De mannetjes rusten overdag soms op boomstammen, maar zitten meestal verscholen achter de schors of in bastspleten. Ze laten zich gemakkelijk opjagen en gaan dan enkele meters verderop weer zitten. De vrouwtjes worden geregeld ´s morgens vroeg onder aan boomstammen gevonden. Omdat ze niet kunnen vliegen moeten ze de mannetjes lokken met geurstoffen, ook wel feromonen genoemd. Ze scheiden een specifieke geurstof af die door de wind wordt verspreid. De mannetjes hebben zeer grote en gevoelige voelsprieten (antennes) waarmee ze deze feromonen over grote afstanden kunnen waarnemen.

Mannetjes gebruiken hun gevederde antennes om feromonen van vrouwtje op te vangen
Foto: Didier Descouens, CC4.0 Wikimedia

Zodra het mannetje de geur opvangt, vliegt hij tegen de wind in, op zoek naar de bron (het vrouwtje).

Vleugelloosheid komt vaak voor bij soorten die in de winter actief zijn (zoals de kleine voorjaarsspanner, maar ook de wintervlinder en de perentak). Het ontbreken van vleugels bespaart energie en maakt de vrouwtjes minder kwetsbaar voor kou en wind, terwijl de mannetjes wel kunnen vliegen om te paren. 

De vrouwtjes zien er vaak meer uit als kleine kevers of rupsjes dan als typische vlinders en zijn volledig afhankelijk van hun geur om een partner te vinden. Op onderstaande foto zie je 'n vrouwtjes voorjaarsspanner.

Kleine voorjaarsspanner - vrouwtje
Foto: Fred Köhler Waarneming.nl, CC BY 3.0, Wikimedia

Zo kregen we op deze koude voorjaarsdag toch een lentegevoel. Als zo'n tere vlinder de lente in de kop heeft, dan kunnen wij dat ook!