Voorjaarsvroegeling

De astronomische lente van 2026 is dan eindelijk een feit. Op vrijdagmiddag 20 maart, om 15.47 uur, stond de zon loodrecht boven de evenaar en dan zijn dag en nacht overal ter wereld even lang (behalve op de polen). Ik pakte het Verkade Lentealbum van Jacq. P. Thijsse er nog eens bij om te kijken wat er allemaal gaat gebeuren in de natuur de komende maanden. Na meer dan 100 jaar is dit album nog steeds actueel, hoewel de bloeitijden soms wat eerder zijn geworden door klimaatveranderingen. 

Het album start heel toepasselijk met een hoofdstuk 'Eerstelingen'. Thijsse beschrijft hierin de eerste tekenen van de seizoenswisseling, zoals een luid zingende zanglijster, het sneeuwklokje en de bloeiende hazelaar. Vroege citroenvlinders en atalanta's fladderen rond, en de winterkoning en de merel trakteren ons op een concert. Onder de bloemen zie we vroege bloeiers als madeliefjes, vogelmuur en klein hoefblad. 

De meeste van de beschreven dieren en planten kende ik wel toen ik het boek voor het eerst las. Eén soort bleef voor mij lang een raadsel. Hierover schrijft Thijsse:

Even nederig en bijna altijd over het hoofd gezien is een ander bloempje, dat dikwijls reeds in november bloeit, den heelen winter zonder schade door alle wisseling van vorst en dooi blijft groeien en nu in de lachende voorjaarszon zijn gansche levenkracht ontwikkelt. Het is het hongerbloempje, een nietig plantje, bestaande uit een rozetje van groene blaadjes vlak op den grond, waaruit een dunne vertakte bloemstengel verrijst. De bloempjes zijn kleine kruisbloempjes met gespleten kroonblaadjes, zoodat er in plaats van vier acht lijken te zijn. 

Vroegeling, vroeger hongerbloempje of voorjaarsvroegeling genoemd

Maar op de zandgronden en in sommige tuinen en parken groeien deze kleine plantjes dicht opeen bij honderden en duizenden. In den voormiddag gaan bij zonnig weer de bloempjes wijd open. De dunne steeltjes, die ze dragen, zijn nauwelijks zichtbaar en zoo schijnt er dan een witte sluier te zweven boven de groenende duinhelling. Het hongerbloempje heet ook wel voorjaarsvroegeling en dat is eigenlijk een veel aardiger naam. Want dit dappere plantje wekt maar zelden gedachten aan honger en gebrek. In tegendeel, de bloempjes bevatten flink ontwikkelde honingklieren en verschaffen overvloedig voedsel aan vliegen en bijen en vroege voorjaarsvlinders.

Het duurde jaren eer ik zelf een hongerbloempje zag. De naam hongerbloempje komt voort uit een oud volksgeloof. Men meende vroeger dat wanneer dit plantje in groten getale voorkwam, er een jaar met hongersnood of slechte oogsten zou volgen. Tegen de tijd dat mijn oog eindelijk op dit kleine bloempje viel, had het de naam vroegeling. Ik zag ze in de Amsterdamse Waterleidingduinen op een zeer winderige maartse dag. Ondanks hun geringe hoogte stonden ze te shaken in de wind.

Er stonden wel wat vroegelingen bij elkaar, maar van zo'n 'witte sluier' als Thijsse schreef was geen sprake. Vroegelingen groeien vaak op droge, stenige en voedselarme gronden (zoals muren en duinen), plekken waar weinig andere planten kunnen overleven. Onderin deze foto zie je met moeite wat witte stipjes, dat is de witte sluiter van vroegelingen waar ik het mee moest doen :). 

Biotoop waarin de vroegeling groeit

De planten die je in zo'n groep bij elkaar ziet zijn vaak uit één individu ontstaan. Vroegeling doet voornamelijk aan zelfbestuiving: hij heeft geen andere plant nodig om tot vruchtzetting te komen. Hierdoor komt er geen ander genetisch materiaal bij. Kruisbestuiving, waarbij de ene plant de ander bestuift, komt op kleine schaal wel voor bij de vroegeling. Hierdoor kunnen nieuwe populaties met een nieuw combinatie van genetisch materiaal ontstaan. Dat zorgde voor verwarring bij botanici en soms ook voor discussies en meningsverschillen over ondersoorten. 

Ik was in ieder geval al blij dat ik dit ieniemie-plantje gevonden had, dus ik houd het gewoon bij vroegeling. 

Mocht je een schattig wit bloempje met een relatief groot geel hart zien, bedenk dan dat je misschien een vroegeling in het vizier hebt.

Vroegelingen zijn zelfbestuivers en een groepje plantjes kan voortkomen uit één individu