IJshaar, een wonder der natuur

Sneeuw bij Rhederoord

Afgelopen maandag vertrokken we voor een paar dagen naar de Veluwe. Bij aankomst keken we vanaf ons balkon uit over een besneeuwd landgoed. De winter was teruggekeerd! Lage temperaturen en een snijdende wind waren onze metgezellen tijdens het wandelen deze week. Maar elk nadeel heeft zijn voordeel. Tijdens een tripje naar de bossen rond Hoog Soeren waren we getuige van een zeldzaam natuurverschijnsel. 

Beukenbos bij Hoog Soeren

Tussen de beukenbladeren op de bosbodem zagen we takjes waaruit fragiele witte 'haartjes' ontsproten. Dit is het zogenaamde ijshaar en het vergt bijzondere omstandigheden om dit te laten groeien. Om haarijs te zien moet je op de juiste tijd op de juiste plaats zijn. Geen zon, geen wind, temperatuur net onder het vriespunt en een hoge luchtvochtigheid zijn nodig om ijshaar - dat ook wel haarijs, sneeuwbaard of baardijs wordt genoemd - te vormen. 

IJshaar

Het begint allemaal met bepaalde schimmels die zich in het hout bevinden. Het rozeblauwig waskorstje is zo'n schimmel maar ook andere soorten trilzwammen, zoals de gele en de zwarte trilzwam zijn in staat ijshaar te veroorzaken. Op het takje waarop ijshaar groeit zie je vaak de schimmel niet zitten, maar de myceliumdraden van deze zwammen bevinden zich in het hout en dat is de basis voor ijshaar. Daarom lijkt het of ijshaar 'uit het niets' verschijnt en kijk je ogenschijnlijk naar een 'gewoon' stukje hout.

Rozeblauwig waskorstje is een van de schimmels
waarop ijshaar kan groeien
Foto: Jerzy Opioła - CC BY-SA 4.0, Wikimedia

Maar dan, in een nacht dat de omstandigheden gunstig zijn, gebeurt een klein wondertje. Op de site van Nature Today las ik hoe dat in zijn werk gaat. In het hout, waarin het mycelium van de schimmel actief bezig is met het verteren van hout, komt warmte vrij. Dit proces gaat door tot circa -5 graden Celsius en het zorgt ervoor dat het hout niet bevriest. Naast warmte komt er bij dit proces ook water en koolstofdioxide vrij, dat naar buiten geperst wordt door de mergstralen van het hout. De mergstralen hebben een doorsnede van gemiddeld zo’n 0,012 millimeter. Haarfijn dus :). Het water bevriest direct bij het naar buiten treden. Zolang dit proces door blijft gaan, groeien de haren van onderaf. Die haren kunnen onder zeer gunstige omstandigheden wel 20 centimeter lang worden.

IJshaar

Een beetje zon of een zuchtje wind zorgt ervoor dat het ijshaar onmiddellijk wegsmelt of afbreekt. Als het te hard vriest of de luchtvochtigheid te laag is, dan daalt de stofwisseling van de schimmel en wordt er geen water geproduceerd. Op zo'n moment kunnen de ijsharen niet meer groeien. 

We zagen prachtige structuren: lange rechte haren, maar ook gekrulde die aan veertjes deden denken. Sommige takjes leken een schapenvachtje te hebben met poezelig lang en kort haar. 

IJshaar

Je kunt het beste in beukenbossen zoeken, daar heb je de grootste kans om ijshaar te vinden. Je ziet het vooral op dode takken waarvan de schors nog maar kortgeleden losgelaten heeft. Hoewel ijshaar al in 1833 is beschreven, was het ontstaan van dit fenomeen lang onduidelijk. Pas in 2005 werd ontdekt dat bepaalde schimmels nodig zijn om ijshaar te vormen. 

Helaas voor ijshaar gaan de temperaturen deze week stijgen. Dus je zult het met mijn foto's moeten doen. Aan de andere kant ben ik erg toe aan de lente, dus kom maar op met een zonnetje!

De komende week zijn er geen gunstige 'ijshaaromstandigheden' meer